बिचल्लीमा एचआईभी संक्रमित

लक्षित कार्यक्रमहरू न्यून भएपछि संक्रमितहरू कष्टकर जीवन जिउन बाध्य छन् । खाद्यान्न, पोषण तथा औषधिमा समस्या भइरहेको उनीहरूको दुखेसो छ ।
मोहन शाही, भवानी भट्ट

डोटी/कञ्चनपुर — दिपायल सिलगढी नगरपालिकाका ४५ वर्षीय रामबहादुर कोली (नाम परिवर्तन) एचआईभी संक्रमितत हुन् । ६ बर्ष अघि उनी संक्रमित भएका थिए । घरमा उनी एक्ला छन् । स्याहार सुसारमा सहयोग गरिरहेकी आमाको मृत्यू भएपछि उनको दैनिकी कष्टकर बनेको छ ।

खनजोत गरी खाने जमिन उनको छैन । ज्यालामा काम उनी पाउन सकिरहेका छैनन् । आयआर्जन केही नभएपछि साँझ बिहानको छाक टार्नसमेत उनलाई समस्या भइरहेको छ । ‘सानो झुपडीमा कहिले भोकै सुत्छु, औषधि पनि खाली पेटमा खानुपर्ने बाध्यता छ’ कोलीले भने, ‘औषधि खान आवश्यक पोषण समेत पाउन सकिरहेको छैन ।’

५ वर्षअघि पेट पाल्न आश्रय खोज्दै संक्रमित सुरेश लुहार (परिवर्तित नाम) सायल गाउँपालिकाबाट श्रीमती र तीन सन्तानको पेट पाल्न सदरमुकाम सिलगढी आए । जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय अगाडि एक जीर्ण घरमा उनीहरू आश्रय लिएर बास बसे । त्यही उनीहरूले पुख्र्यौली पेसा सुरु गरे । सिलगढीवासीका फलामका भाँडाकुडा कार्दै परिवार पालिरहेका थिए । तर ०७३ साउन २१ गते आएको अबिरल बर्षाले त्यही आश्रय लिएको घर पनि भत्काएपछि उनको परिवार विचल्लीमा पर्‍यो । घरभित्रै उनका लुगाकपडा, भाँडाकँुडाहरू, अन्नपात पुरिएका छन् ।

सबैभन्दा दुखको कुरा पेट पाल्ने आरनका सामग्रीहरू पनि त्यही पुरिए । त्यसपछि भने उनको परिवार बिचल्लीमा छ । औषधि, खाद्यान्न लत्ताकपडा नभएर सिलगढीमा सो परिवार अलपत्र छ । शिखर नगरपालिका १० वनलेककी रमा देवी (नाम परिवर्तन) ४० वर्षकि भईन् । २० वर्षअघि एचआईभी संक्रमणले श्रीमानको मृत्युपछि दैनिक छाक टार्न उनलाई समस्या हुन थालेको छ । उनी आफैपनि संक्रमित छन् ।

१३ वर्षकै उमेरमा विवाह भएपनि रमाका श्रीमान परिवारको गुजारा चलाउन भनेर भारत पसेका थिए । घर परिवार राम्रै चलेको थियो । ६ महिना वर्षदिनमा घर आउथे । कहिलेकांही ढिलो भएमा साथीभाईसंगै खर्च पठाउथे । जब संक्रमण भएर उनी घर आए त्यहिबेलादेखि उनको परिवार ओरालो लाग्यो । ‘बिरामी भएर घर आएपछि धेरै ठाउ उपचार गर्‍यौं’ रमाले भनिन्, ‘अन्तिममा काठमाण्डौ गएर चेक गर्दा एचआईभी देखियो, त्यसपछि हामीले आस मार्‍यांै ।’ त्यसपछि भने रमाको परिवार बिचल्लीमा छ ।

यी केही उदाहरण मात्र हुन् । एचआईभी संक्रमित भएपछि बिचल्लीमा परेका परिवार जिल्लामा थुप्रै छन् । जिल्लामा एचआईभी संक्रमितलाई लक्षित कार्यक्रमहरू न्युन भएपछि संक्रमितहरू कष्टकर जीवन जीउन बाध्य छन् । खाद्यान्न, पोषण तथा औषधिमा समस्या भइरहेको संक्रमितहरूको दुखेसो छ ।

पोषण र कोष छैन
बिगतमा औषधि लिनका लागि एआरटी सेन्टरसम्म आउने संक्रमितलाई जिल्ला स्वास्थ्यले यातायात खर्चका लागि कोष बनाएर बितरण गर्ने गरेको भएपनि पछिल्लो समय त्यस्तो छैन । बिपन्न तथा गरिबीको रेखामुनि रहेका संक्रमित पछिल्लो समय औषधि लिनका लागि एआरटी सेन्टरसम्म लाग्ने खर्च आफै ब्यहोर्न बाध्य छन् । संक्रमित शंकर भुल(नाम परिवर्तन) ले क्रृण झिकेर औषधि लिन जानु पर्ने बाध्यताले समस्या भइरहेको बताउछन् ।

‘अधिकांस संक्रमितको अवस्था दयनिय छ, आयआर्जन सबैको छैन’, भुलले भने, ‘केही नभएपनि डेढ दुई सय महिनामा त लाग्छ नै , त्यति पनि जुटाउन हम्मे हम्मे हुन्छ ।’जिल्लाका तीन ठाउमा एआरटी सेन्टर छ । जिल्लाको उत्तर पूर्वी क्षेत्रका संक्रमितका लागि पूर्वीचौकी गाउपालिकाको सानागाउँ, उत्तर पश्चिम क्षेत्रकालागि आदर्श गाउपालिकाको मौवा र जिल्ला अस्पताल सिलगढीमा एआरटी सेन्टर छ । जिल्लामा ९ सय ३६ संक्रमित रहेका छन् ।

बिगतमा औषधि लिन आउने संक्रमितका लागि जिल्ला स्वास्थ्यले संघसंस्थाको सहयोगमा कोष खडा गरेको तर पुर्नसंरचनामा गइसकेपछि सो कोष नरहेको जिल्ला स्वास्थ्यका एचआईभी फोकल पर्सन कपीलदेव जोशीले जानकारी दिए । राष्ट्रिय एचआईभी एड्स तथा यौन रोग नियन्त्रण केन्द्रले ०७२ सालसम्म संक्रमितहरूलागि पोषणयुक्त खानेकुराहरू उपलब्ध गराउदै आएको थियो । एआरटी सेन्टरमा औषधि लिन आउने संक्रमितलाई उपलब्ध गराउदै आएको पोषण अहिले हटाइएको छ । औषधि खाइरहेका संक्रमितहरूलाई त्यसले राहत दिएको एचआईभी संक्रमित महिला कमला मल्ल बताउछिन् ।

तर सो कार्यक्रम हटाएपछि संक्रमितहरूले सुख्खा खानासंग औषधि खानु पर्ने बाध्यता आएको मल्लको दुखेसो छ । ‘हामीलाई स्वस्थ मानिस भन्दा बढी पोषिलो खाने कुरा आवश्यक हुन्छ, नियमीत औषधि खानु पर्ने भएकाले स्वास्थ्यमा बिशेष हेरचाह गर्नु पर्छ’, उनले भनिन्, ‘तर जिल्लाबाट सरकारी तवरबाट उपलब्ध गराउदै आएका कार्यक्रम हटेपछि थुप्रै संक्रमित समस्यामा पर्न थालेका छन् ।’ जिबिकोपार्जनमा काम गर्दै आएका संघसंस्थाकाले पनि कार्यक्रमहरू हटाएपछि झन् बिजोग भएको छ । जिल्लामा अहिले रोजीरोटीका लागि भारतमा काम गर्नेहरूको परिवारको आयआर्जनका लागि निड्स नेपाल र संक्रमितहरूको संस्था लालीगुरास एकता समाजले मात्र एचआईभीको क्षेत्रमा काम गरिरहेका छन् ।

तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मी छैनन्
जिल्लाको उत्तर पूर्वी क्षेत्रका संक्रमितहरूका लागि सानागाउ स्वास्थ्य चौकीमा दुई बर्ष अघि स्थापना गरिएको एआरटी सेन्टरमा तालिम प्राप्त नपाएका स्वास्थ्यकर्मीले संक्रमितहरूलाई औषधि बितरण गरिरहेका छन् । संक्रमितहरूलाई औषधि दिनु अघि उनीहरूको स्वास्थ्य अवस्था अनुसार फरक फरक औषधि दिन सक्ने तालिम प्राप्त स्वास्थ्यकर्मी आवश्यक भएपनि त्यस्तो जनशत्ति सानागाउ एआरटी सेन्टरमा नरहेको जिल्ला स्वास्थ्यका एचआईभी फोकल पर्सन कपीलदेव जोशीले बताए । ‘परामर्शदाता पनि त्यहा खटाउन सकेका छैनौं’ , जोशीले भने, ‘केन्द्रबाट परामर्शदाताका लागि तालिमको बजेट पनि आउन नसकेकाले समस्या भएको हो ।’

Yamaha

संक्रमितहरूले भने सानागाउ एआरटी सेन्टरबाट अनुमानका भरमा स्वास्थ्यकर्मीले दिदै आएको औषधि आफुहरू खान बाध्य रहेको दुखेसो गर्छन् । चिकित्सकहरू भने अनुमानका भरमा औषधि बितरण गर्दा संक्रमितहरूको ज्यान समेत जोखिममा पर्न सक्ने खतराको संकेत गर्छन् । ‘औषधि उल्टो पर्‍यो भने रियाक्सन पनि हुन सक्छ’, जिल्ला अस्पतालका डा. घनश्याम भट्टले भने, ‘संक्रमितलाई तीन प्रकारका औषधि दिइन्छ । ती औषधि बिचको समन्वयका आधारमा औषधि दिइने हो , यदि त्यसमा तलमाथि भयो भने संक्रमितहरूको अवस्था नाजुक हुने , पछि गएर औषधिले काम नगर्ने समस्या आउन सक्छ ।’ सानागाउ एआरटी सेन्टरबाट एक सय ७५ संक्रमितले नियमित औषधि खाने गरेका छन् । संक्रमितहरूको तालिम प्राप्त स्वास्थ्यकर्मी हुनुपर्ने माग बढेपछि पूर्वीचौकी गाउपालिकाले बजेट बिनियोजीत गरेको छ ।


संक्रमण दर घट्दै
प्रदेश नं. ७ का चार जिल्लामा एचआईभीको संक्रमण घटै गएको छ । राष्ट्रिय एचआईभी/एड्स तथा यौनरोग नियन्त्रण केन्द्र टेकुको सहयोगमा नेशनल ईन्सिच्युट फर डेभलपमेन्ट एण्ड रिचर्स प्रा.लि. नामक संस्थाले बिभिन्न चार जिल्लाहरूमा गरेको एकिकृत जैबिक तथा ब्यबहारिक सर्बेक्षणका क्रममा उक्त तथ्य फेला परेको हो ।

प्रदेश सातका कैलाली, कञ्चनपुर, डोटी र अछाम जिल्लाहरूमा उक्त सर्बेक्षण गरिएको हो ।

नेशनल ईन्सिच्युट फर डेभलपमेन्ट एण्ड रिचर्स प्रा.लि. का अध्यक्ष तर्कराज भट्टका अनुसार कामको शिलसिलामा भारत जाने ब्यक्तिका श्रीमतीमा सर्बेक्षण गरिएको हो । सर्बेक्षणमा सहभागी कामदारका श्रीमतीहरूमा एचआईभी र यौन रोग भएको नभएको जांच गरिनुका साथै एचआईभी / एड्स र यौनरोगका सम्बन्धमा ज्ञान चेतना कस्तो छ भनेर अध्यायन गरिएको थियो । अध्यक्ष भट्टले भन्नु भयो – “यस क्षेत्रमा अत्याधिक एचआईभी/एड्स छ भनेर हल्ला गरिए पनि पछिल्लो अवधीमा घटै गएको देखिएको छ । सर्बेक्षणका क्रममा एचआईभीको जांच गरिनुका साथै यौन ब्यबहार एचआईभी संक्रमणको अवस्थाको बारेमा समेत बिस्तृत रुपमा अध्यायन गरिएको ।”

यस क्षेत्रका बिभिन्न चार जिल्लाहरू मध्ये डोटीमा ८० कैलालीमा १ सय २० कञ्चनपुरमा १ सय ४० र अछाम ६० जना गरी जम्मा चारसय जना कामका लागी भारत जाने कामदारका १६ बर्ष भन्दा माथीका श्रीमतिहरूलाई सर्बेक्षणमा सहभागी गराईएको थियो । अध्यायनका क्रममा जांच गरिएका महिलाहरू मध्ये कसैमा पनि एचआईभीको संक्रमण फेला नपरेको बताईएको छ । यौन रोग भने अधिकांशमा देखा परेको थियो । अध्ययनका क्रममा यौन ब्यबहार, कण्डमको प्रयोग, नियमित एचआईभी जांचको लगायतका अवस्थाको अध्यायन भएको हो ।

जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय डोटीका निमित्त प्रमुख भुषण मिश्रका अनुसार जिल्लामा लामो समय देखि एआरभी औषधि सेवन गरिरहेका एचआईभीको संक्रमितहरूको संख्या ठुलो भए पनि नयां एआईभी संक्रमितहरू पत्ता लाग्ने क्रम भने अघिल्ला बर्षहरूको तुलनामा न्यून छ । निमित्त प्रमुख मिश्रले भने –‘सरकारी तथा गैरसकारी क्षेत्रवाट संचालन भएका जनचेतना मुलक कृयाकलापहरूका कारण पनि नयां संक्रमण दर कम भएको हो ।’

प्रकाशित : असार २६, २०७५ १०:३३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

भर्ना अभियान नारामै सीमित

हामी पढ्न रहर भएर पनि विद्यालय जान सक्दैनौं, राधाकृष्ण किशोरी समूहकी अध्यक्षसमेत रहेकी भीमा खड्काले भनिन्, ‘गाउँटोलमा र्‍याली निकालेर मात्रै हाम्रा समस्या कसरी समाधान होलान्, बुझ्नै सकिएको छैन ।’
मोहन शाही, भवानी भट्ट

डोटी/कञ्चनपुर — ७ नं. प्रदेशका ९ वटै जिल्लामा यतिवेला विद्यार्थी भर्ना अभियान सुरु भएको छ । पहाडी जिल्ला डोटीदेखि तराइको सुगम मानिने कञ्चनपुरसम्म तामझामका साथ जिल्ला शिक्षा कार्यालयले भर्ना अभियान चलाइरहेको छ ।

डोटी/कञ्चनपुर–

पढ्ने उमेरकालाई विद्यालय ल्याउन जिल्ला शिक्षा अधिकारी आफैं गाउँ गाउँ खटिएका छन् । विद्यार्थी कर्मचारी, संघसंस्था पनि र्‍याली निकाल्दै भर्ना अभियानमा सहभागी छन् । भर्ना अभियान चलिरहेकै बेला डोटीको आदर्श गाउँपालिका– १ बाँझककानीका बालिकाहरू भने पढाइबाट बञ्चित छन् । गत वर्ष यिनै बालबालिकाको समूह एक औपचारिक कार्यक्रममा पढ्न नपाएको गुनासो पोख्न महिला विकास कार्यालय पुगेका थिए । यो वर्ष पनि उनीहरू पढाइबाट बञ्चित भइरहेका छन् ।

६ भाइ बहिनीमध्येकी जेठी भीमाकुमारी खड्का कापी कलम र परिक्षा शुल्क तिर्न नसक्दा पढाइ छुटेको दुखेसो गर्छिन् । शारीरिक अशक्तताले कक्षा ५ मै पढ्ने रहर त्याग्नु परेको पीडा कमला कुमारी खड्काले गरिन् । ‘लैंगिक बिभेदबाट उब्जिएको पीडा सबै पढेलेखेकाले पनि विश्लेषण गर्न सक्दैनन्’ महिला बिकास कार्यालयकी निरीक्षक सबिना श्रेष्ठ भन्छिन्, ‘गहन रुपमा छलफल, चाँसो र विषयवस्तुको उठान नहुँदासम्म यस्ता अभियानले यी बहिनीहरूको समस्या समाधान हुन सक्दैन ।’
विद्यालयको पढाइ छोडेका बालबालिकाहरूले भर्ना अभियान प्रभावकारी नभएको दुखेसो गरे । ‘घरमा अनेक समस्या छन्, जस्ले हामी पढ्न रहर भएर पनि विद्यालय जान सक्दैनौं’ राधाकृष्ण किशोरी समुहकी अध्यक्ष समेत रहेकी भीमा खड्काले भनिन, ‘गाउँटोलमा र्‍याली निकालेर मात्रै हाम्रा समस्या कसरी समाधान होलान् बुझ्नै सकिएको छैन ।’ महिला बिकास निरिक्षक श्रेष्ठले बाँझककानीमा मात्रै गत वर्ष ३६ बालिका पढाइबाट वञ्चित रहेको बताइन् ।

कञ्चनपुरमा मुक्त कमैया, मुक्त हलिया, बाढी पीडित र अन्य विभिन्न कारणले विस्थापित परिवारका वालवालिकाहरू नियमित रुपमा विद्यालय जान नसक्ने हुदा विद्यालय छाड्ने दर उच्च हुने गरेको हो । उक्त समुदायका छात्रहरू ४/५ कक्षा सम्म अध्ययन गरेर अधिकांश रोजगारीका लागि भारत पस्ने गर्छन् । खेतीपातीका
समयमा विद्यालय पनि नआउने गरेको समुदायमा रहेका विद्यालयका प्रधानाध्यापकहरू बताउँछन् । ‘बजार क्षेत्रकै वालवालिकाहरू विद्यालयको पहुँच बाहिर छन्’ लामो समयसम्म कञ्चनपुरमा शिक्षण पेसामा संलग्न वीर बहादुर चन्दले भने, ‘काम गरिखाने वर्गका र विपन्न समुदायका वालवालिकाहरू पढाइ भन्दा काममा बढी केन्द्रित हुन्छन् ।’ उनले लक्षित समुदाय अहिले पनि भर्ना अभियान लगायत अन्य सरकारी कार्यक्रमबाट बञ्चित रहेको बताए ।

अहिले पनि कञ्चनपुरको सदरमुकाम महेन्द्रनगर तथा अन्य बजार क्षेत्रसँगै सवारी साधनमा ठुलो संख्यामा वालवालिकाहरू कामदार छन् । पारिवारिक अवस्था कमजोर भएका र घरबाट भागेर आएका ती बालबालिकाहरूलाई विद्यालय भर्ना अभियानले छुन नसकेको सरोकारवाला बताउछन् । ‘होटेलमा भाडा माझ्ने वालकलाई बसोबासको व्यवस्थासहित विद्यालय भर्ना गरिनुपर्छ’ उनीहरू भन्छन्, ‘होटेलबाट वा सवारी साधनबाट छुटाएर मात्रै पुग्दै उसलाई पढाइको वातावरण बनाउनेतर्फ पनि जोड दिइनुपर्छ ।’

डोटीको सायल गाउँपालिकाको गिरीचौकाको एउटा वडामा मात्र ४१ जना बालबालिका विद्यालय जानबाट बञ्चित छन् । जिल्लाको बोगटान क्षेत्रमा पर्ने दुर्गम केदारअखडा गाविसमा १३ जना फेला परेका छन् । ‘त्यस्ता सयौं भाइबहिनी अझै पढाइबाट बञ्चित भएका डाटाहरू हामीसम्म आइपुग्दैछन्’ डोटीको महिला बिकास कार्यालयले संकलन गरिरहेको तथ्यांकबारे जानकारी दिंदै महिला बिकास निरीक्षक श्रेष्ठले भनिन, ‘यस्तो भयावह तथ्यांक र अवस्था होला भन्ने कल्पना नै गरेको थिएन, गाउँतिर बालिकाहरूको अवस्था मन रुवाउने खालको छ ।’

जिल्लामा यस्तो अवस्था हुँदासम्म जिल्ला शिक्षा कार्यालयले अहिलेसम्म विद्यालय छोड्ने विद्यालयहरूको तथ्यांकसमेत संकलन गर्न सकेको छैन । न त भर्ना अभियानबाट विद्यालय छोडेका कति बिद्यार्थीहरूलाई विद्यालयसम्म ल्याउन सकेको छ भन्ने बारे लगत राख्न सकेको छ । ‘चाँडै नै तथ्यांक संकलन गरिरहेका छौं, स्रोत व्यक्तिमार्फत काम भइरहेको छ’, डोटीका जिल्ला शिक्षा अधिकारी अनन्त कुमार पौडेलले भने,‘त्यस्ता विद्यार्थीहरूलाई उपचारात्मक शिक्षणबाट समस्या समाधान गर्न सकिन्छ ।’ भर्ना अभियान प्रभावकारी नभएको आरोपबारे भने उनले खण्डन गरे । डोटीमा पढाइ छोडका अधिकांश छात्राका अभिभावक रोजीरोटीका लागि भारत गएर काम गरिरहेका छन् ।

घरमा भाइबहिनीको संख्या बढीरहेकाले तीनका अभिभावकले सबैको स्याहारसुसार र पढाइ खर्च धान्न सकेका छैनन् । ७ कक्षा पढ्दा पढ्दै पढाई छोडेकी आदर्श गाउँपालिका बाँझककानीकी अमृता खड्काले घरमा रहेकी एक्ली अपांग आमा र घरमा तीन भाइबहिनीको लालनपालनको जिम्मेवारी आफ्नो काँधमा आएकाले पढ्ने रहर त्याग्नु परेको दुखेसो गरिन् । ‘अपांग आमाको उपचारका लागि भारतमा काम गरिरहेका बुवाको कमाई ठिक्क छ’ सिरकला गाउँकी अमृताले आफ्नो बाध्यता सुनाइन, ‘घरको चुलोमा आगो बाल्ने सम्म नहुँदा मैले घरको काम गर्दैमा दिन बित्छ ।’

कञ्चनपुरमा ६ सय ४० बालबालिका विद्यालय बाहिर
जिल्ला शिक्षा कार्यालयको तथ्यांक अनुसार कञ्चनपुरमा विद्यालय जाने उमेरका करिब डेढ प्रतिशत बालबालिका विद्यालय बाहिर छन् । गत वर्ष आधारभुत तहमा सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयमा ११ हजार ४ सय ४ बालबालिका भर्ना भएका थिए । भर्ना हुन नसकेका बालबालिकाको संख्या ६ सय ४० रहेको शिक्षा कार्यालयका विद्यालय निरिक्षक राजेन्द्र भट्टले जानकारी दिए । उक्त तथ्यांक गत वर्ष यहाँका सामुदायिक अध्ययन केन्द्रले संकलन गरेको हो । ‘बढ्दो बसाइँ सराईका कारण पूर्ण रुपमा वालवालिका भर्ना हुन सकेका छैनन्’ भट्टले भने, ‘भर्ना भएका बालबालिका पनि सबै नियमित स्कुल जाँदैनन् ।’ उनले विद्यालय छाड्ने दर समेत बढी भएको जानकारी दिए । ‘विद्यालय छाड्ने दर पनि छात्राहरूमा उच्च छ’ भट्टले भने, ‘माथिल्लो कक्षामा अझ बढी छ ।’ उनका अनुसार जिल्लामा ४ प्रतिशत भन्दा बढी
विद्यालय छाड्ने दर रहेको छ । यस वर्षको विद्यालय शिक्षा परिक्षा (एसईई) दिने छात्राका संख्या हेर्दा पनि छात्राहरूमा विद्यालय छाड्ने दर उच्च रहेको सहजै देख्न सकिन्छ । यस वर्ष एसईई दिने छात्राको संख्या ५ हजार ४२६ रहेको छ । जबको तिन वर्षअघि कक्षा ८ मा भर्ना हुने छात्राको संख्या ६ हजार २३९ छ । तीन वर्ष अघि कक्षा ८ मा भर्ना भएकै विद्यार्थी यसपटकको एसईईको परीक्षामा सहभागी भएका हुन् ।

प्रकाशित : वैशाख ५, २०७५ ११:२५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT