‘सामुदायिक वनको उपयोग गर्न पाएनौं’

‘हाम्रो निवेदन नै वन कार्यालयबाट हराएको छ’ स्थानीय जयसिंह टमटाले भने, ‘जंगलबाट मात्र होइन पानीका मुहानबाट समेत हामी दलितलाई वञ्चित गराइएको छ ।’
डीआर पन्त

सिगास (बैतडी) — सदरमुकाम नजिकैको रामपातल सामुदायिक वनका ३७ परिवार उपभोक्ताले जिल्ला वन कार्यालयमा आफूहरूलाई दलित भएकै कारण सामुदायिक वन उपभोग गर्नबाट वञ्चित गरिएको भन्दै निवेदन दिएको वर्षौं बितिसक्यो ।

तर उक्त निवेदनको हालसम्म कुनै सुनुवाइ भएको छैन । निवेदन दिएपछि बैतडीमा आधा दर्जन वन प्रशासनका प्रमुख फेरिए पनि दलित परिवार आफ्नै वनको उपभोग गर्नबाट वञ्चित छन् ।


पूर्वप्रधानमन्त्री लोकेन्द्रबहादुर चन्दको पुख्र्यौली गाउँ बासुलिंगको सिराड भगुल्टे सामुदायिक वनमा पनि दलितहरूलाई प्रवेश निषेध गरिएको लामो समय बितिसकेको छ । साविकको बासुलिंग गाविसको १, २ र ३ वडाका ४० परिवार दलितले पनि पटकपटक वन उपभोग गराई पाऊँ भनी दिएको निवेदन जिल्ला वन कार्यालयबाटै हराएको छ ।

Yamaha


‘हाम्रो निवेदन नै वन कार्यालयबाट हराएको छ,’ स्थानीय जयसिंह टमटाले भने, ‘जंगलबाट मात्र होइन पानीका मुहानबाटसमेत हामी दलितलाई वञ्चित गराइएको छ ।’ उनले पिउने पानी कथित माथिल्लो जातको निगाहामा पाउने गरेको दु:खेसो गरे ।


बैतडीको सिगासका दलितहरूले सामुदायिक वनमा अधिकार स्थापित गराइमाग्न सम्बन्धित निकायलाई गुहारेको वर्षौं भयो । आफ्नै घर आँगनसँग जोडिएको वनबाट उनीहरूले गाईबस्तुका लागि घांँसपातसमेत ल्याउन पाउँदैनन् । सामुदायिक वन, पानीका मुहान, वन स्रोत र पैदावारको उपभोगबाट बैतडीका दलितहरूलाई वञ्चित गराइएको घटना पटकपटक सार्वजनिक हुने गरे पनि अहिलेसम्म यस विषयमा कुनै निकायले चासो राखेको छैन ।


३ सय ५२ सामुदायिक वनमध्ये अधिकांश वनमा मात्र होइन सरकारी वनमा समेत उपल्लो जात हुनेखानेहरूले वन क्षेत्रको भागबन्डा गरेर दलितलाई घांँसदाउरा ल्याउनबाट समेत वञ्चित गराइएका दर्जनौं उदाहरण छन् । ‘सामुदायिक वन उपभोगको कुरा छाडौं, सरकारी वनबाट समेत दलितहरूलाई वञ्चित गराइएको छ,’ रामपातल सामुदायिक वन उपभोक्ता सरस्वती नेपालीले भनिन्, ‘प्राकृतिक स्रोतबाट समेत वञ्चित गराइएको छ भने दलितको सामाजिक स्थिति कस्तो होला आफैं अनुमान गर्न सकिन्छ ।’


सदरमुकामसँगै जोडिएको रामपातल वनकी उपभोक्ता सरस्वतीले जिल्लाका दुर्गम गाउँहरूमा दलितमाथि भइरहेको विभेद कहालीलाग्दो रहेको गुनासो गरिन् । उनले भनिन्, ‘देशमा गणतन्त्र आए पनि बैतडीका दलित भने आज पनि १८औं शताब्दीको नियति भोग्न बाध्य छन् ।’


बासुलिंगका दलित अगुवा जयराम लुहार सामुदायिक वन मात्र नभई सरकारी वनमा पनि माथिल्लो जातिले भागबन्डा गरी दलितहरूलाई घाँसदाउराबाट वञ्चित गराएको गुनासो गरे । उनले भने, ‘राष्ट्रिय वनको घाँसे क्षेत्र भागबन्डा गरेर दलितहरूलाई उपभोग गर्न दिइँदैन ।’ स्थानीय सरकार गठन भएपछि दलितहरूको प्राकृतिक स्रोतमा पहुँच होला भन्ने आशा गरेका लुहारले भने, ‘जस्तो सरकार आए पनि दलितलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा भने कुनै परिवर्तन आउन सकेन ।’


सामुदायिक वन हस्तान्तरण हुँदा वनको आयस्रोतको ३५ प्रतिशत दलित समुदायको उत्थानका लागि खर्च गर्नुपर्ने कानुनी प्रावधान भए पनि बैतडीको एउटा सामुदायिक वनले पनि उक्त नियमको पालना गरेको छैन् । दलित अगुवा जयराम लुहार भन्छन्, ‘वनमा पाइला टेक्न नदिनेले वन स्रोतबाट हुने आयको ३५ प्रतिशत दलितको उत्थानका लागि खर्च गर्लान भन्ने कल्पनासमेत गर्न सकिँदैन ।’


जिल्ला वन कार्यालयका अधिकारीहरूले बोल्न न चाहे पनि सामुदायिक वन उपभोक्ता महासंघ बैतडीका अध्यक्ष चक्रप्रसाद शर्माले भने दलितहरूले गरेको गुनासो सत्य भएको बताए । उनले भने, ‘पटकपटक सामुदायिक वनमा दलितहरूको स्वामित्व स्थापित गर्न पहल गरे पनि सफल हुन सकिएको छैन ।’ बैतडीका सहायक वन अधिकृत रामप्रसाद चौधरी भने आफ्नो जिल्लामा कुनै विवाद नभएको ठोकुवा गर्छन् ।


उनले भने, ‘यस विषयमा हामीलाई कुनै जानकारी नै छैन ।’ आवादीका नाममा बैतडीका राष्ट्रिय र सामुदायिक वनबाट बर्सेनि ५ लाख क्युफिट काठ अवैध रूपमा निकासी भइरहेको भए पनि चौधरीले वनहरूसँग आय नै नभएकाले दलितहरूले वन स्रोतबाट पाउनुपर्ने रकम नपाएको हुन सक्ने दाबी गरे ।

प्रकाशित : भाद्र ६, २०७५ १३:०५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मानव–चितुवा द्वन्द्व : ६ वर्षमा २३ जनाको ज्यान गयो

जिल्ला वन कार्यालय वन्यजन्तु र मानवबीच बढेको द्वन्द्व घटाउन सफल हुन सकेको छैन ।
डीआर पन्त

मेलौली (बैतडी) — ६ वर्षअघि बैतडीको तल्लो स्वराड क्षेत्रका युवाहरूले चितुवा आतंकका कारण सुरु गरेको गस्ती अहिले पनि कायम छ । ६ वर्षअघि पहिलो पटक चितुवाले विशालपुर र शर्मालीमा २ जनाको ज्यान लिएपछि युवाहरूले चितुवा आतंक रोक्न गाउँबस्तीमा गस्ती सुरु गरेका हुन ।

शनिबार बैतडीको पाटन–५ मा पासोमा पारेर मारिएको चितुवा ।तस्बिर : डीआर

युवाहरूले गस्ती गरे पनि उक्त क्षेत्रमा चितुवाले मान्छे मार्ने र मान्छेले चितुवा मार्न छोडेका छैनन् ।
चिुतुवा आतंक कम गर्न जिल्ला वन कार्यालय र जिल्ला प्रहरी कार्यालयले पनि ६ वर्षदेखि निरन्तर गरिरहेको निगरानी अहिलेसम्म पनि निरन्तर छ ।

तर बैतडीको तल्लो स्वराड क्षेत्रमा नत अहिलेसम्म चितुवा आतंक कम भएको छ, न चितुवा मारिने क्रम नै रोकिएको छ । बैतडीको पाटन नगरपालिका–५ र पञ्चेश्वर गाउँपालिका–६ मा २ वटा चितुवा शुक्रबार मृत अवस्थामा फेला परे । गत महिना मेलौलीमा दुम्सीका लागि थापेको पासोमा परेको वयस्क पोथी चितुवालाई ४ दिनपछि उद्धार गरेर बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज पठाइएको थियो । दुई दिनअघि पञ्चेश्वरको बिजुली गाउँमा पुन पासोमा परेर एक चितुवाको ज्यान गएको छ । तीन महिनाअघि विशालपुरमा पनि बँदेल मार्न थापेको पासोमा एक चितुवाको ज्यान गएको थियो ।

प्रहरी, वनकर्मी र स्थानीय युवाहरूको निरन्तर निगरानी र गस्तीका कारण गत वर्षदेखि चितुवाको आक्रमणमा परेर कसैको मृत्यु भएको छैन । ६ वर्षमा चितुवाको आक्रमणमा परी बैतडीको तल्लो स्वराड क्षेत्रमा २३ जनाले ज्यान गुमाइसकेका छन् । अन्य ११ जना आक्रमणबाट गम्भीर घाइते भइसकेका छन् ।
चितुवाको आक्रमणमा परेर ज्यान गुमाउनेमा अधिकांश बालबालिका छन् । प्रहरीको तथ्यांकअनुसार हालसम्म मृत्यु भएका २३ मध्ये १६ जना बालबालिकाले चितुवाको आक्रमणमा ज्यान गुमाएका हुन् ।

पासोमा परेर यस अवधिमा १० वटा चितुवा पनि मारिएका छन् । वन्यजन्तु र मानवबीच बढेको द्वन्द्वका कारण बैतडीको तल्लो स्वराड क्षेत्र चितुवा र बँदेल आतंकवाट त्रसित छ । जिल्ला वन कार्यालयले वन्यजन्तु र मानवबीच बढेको द्वन्द्व घटाउन धेरै प्रयास गर्दा पनि सफल हुन सकेको छैन ।

जिल्ला वनको तथ्यांकमा १० वटा चितुवा मारिएको बताइए पनि हालसम्म तल्लो स्वराड र पाटन क्षेत्रमा दुई दर्जन बढी चितुवा मारिइसकेका छन् । वन्यजन्तु संरक्षणका क्षेत्रमा कार्यरत वन विभागका पूर्वअधिकृत धर्म चन्द भन्छन्, ‘चितुवा मार्ने बहानामा बैतडीका जंगलमा रहेका दुर्लभ वन्यजन्तुको निरन्तर चोरी सिकार भइरहेको छ ।’ बहाना चितुवा मार्ने हुन्छ, तर संगठित रूपमा वन्यजन्तुको चोरी सिकारी भइरहेको चन्दले बताए । ‘जलवायु परिवर्तनको असरले मानव र वन्यजन्तुबीच बढेको द्वन्द्वको यो उदाहरण हो,’ जिल्ला वन कार्यालय बैतडीका अधिकृत रामचन्द्र लामाले भने, ‘विभिन्न खाले जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्दागर्दै पनि समस्या समाधान हुन सकेको छैन ।’

मानव बस्तीमा छिरेर चितुवाले लगातार मान्छेको सिकार गर्न थालेपछि पासो थापेर चितुवासहित वन्यजन्तु मार्ने क्रम पनि बढेको उनले बताए । लामाले भने, ‘जिल्ला वन कार्यालयको जानकारीमा आएकोभन्दा निकै बढी वन्यजन्तु मारिएको आशंका छ ।’ वन्यजन्तुका कारण मानवीय क्षति भएको तत्काल जानकारीमा आउने भए पनि वन्यजन्तु मारिएको विषयमा धेरै जानकारी सम्बन्धित कार्यालयलाई आउँदैन । उनले भने ‘वन कार्यालयले निरन्तर वन्यजन्तु र मानवबीच बढेको द्वन्द्व कम गर्ने प्रयास गरिरहेको छ ।’

वन विनाशले वन्यजन्तु मानव बस्तीमा
गत शनिवार पञ्चेश्वरमा चितुवा पासोमा फसेको प्रहरीले खबर गरेपछि अधिकृत लामा सहितको टोली त्यसतर्फ गएको छ । हरेक तेस्रो दिन बैतडीको तल्लो स्वराड क्षेत्रमा वन्यजन्तु पासोमा परेको खबर आउने गरेको वनकर्मीले बताएका छन् । जिल्ला वन कार्यालयका प्रमुख वन अधिकृत प्रभात सापकोटा अनियन्त्रित वनजंगल विनाशका कारण वन्यजन्तु मानव बस्तीमा आउन थालेको बताउँछन् । वन अधिकृत सापकोटाले भने, ‘चितुवा प्रभावित क्षेत्रमा नि:शुल्क सोलार वितरण, जडीबुटी खेती, वनमा आधारित विविध आयआर्जनका कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ ।’

३ सय ५२ सामुदायिक वन रहेको बैतडीका अधिकांश सामुदायिक वन फँडानीका कारण उजाड भइसकेका छन् । पानीको चरम संकट रहेको जिल्लाको तल्लो स्वराड क्षेत्रमा पनि वन फँडानीका कारण जंगल क्षेत्र उजाड भइसकेकाले वन्यजन्तु मानव बस्तीमा आउन थालेको मेलौलीका धर्म नायकले बताए । उनले भने, ‘जंगल समाप्त भयो, जंगलमा रहेका पानीका मुहान सुकिसकेपछि वन्यजन्तु आहारको खोजीमा मानव बस्तीमा आउन थालेका हुन् ।’

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७५ ०९:४२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT