बगर बने जिउला

सेती नदीले १० वर्षमा ५ हजार रोपनीभन्दा बढी खेत बगाइसकेको छ । नदी किनारका ६ गाउँका सयौं स्थानीय विस्थापित भएका छन् ।
वसन्तप्रताप सिंह

बझाङ — दस वर्षअघिसम्म जयपृथ्वी नगरपालिकाको रुइनाबगरकी शंखधारा जोशीको परिवार ‘हुने खानेमा’ गनिन्थ्यो । छानापरीमा रहेको १० रोपनी खेतमा वार्षिक २५ क्विन्टल धान फल्थ्यो । त्यो उत्पादनले खानलाई छेलोखेलो थियो ।

सेती नदीको कटानले बर्सेनि खुम्चिँदै गएको बझाङ, मस्टाको जिउलो र जोखिममा परेका घरहरू । तस्बिर : वसन्तप्रताप

धान बेचेरै वर्षमा ८०/९० हजार नगद भित्रिन्थ्यो । जिल्लाकै उर्वर मानिने उनको खेतमा त्यही हाराहारीमा गहुँ फल्थ्यो । छरछिमेकी साह्रोगाह्रो पर्दा शंखधाराकै परिवारलाई सम्झिन्थे ।

प्रकृतिले उनको परिवारको खुसी धेरै टिक्न दिएन । सेती नदीको कटानले उब्जाउ खेत बर्सेनि बगाउँदै लग्यो । ०७३ सम्म आइपुग्दा छानापरीमा रहेको सबै खेत बगायो ।

Yamaha

हेर्दाहेर्दै उनको परिवार सुकुम्बासी भयो । सडकमा काम गर्दै गरेको अवस्थामा भेटिएकी शंखधाराले भनिन्, ‘पहिलाका दिन सम्झँदा सपना जस्तो लाग्छ । अहिले त मजदुरी गरेको दिन मात्र चुलो बल्छ । नत्र भोकै सुत्नुपर्छ ।’

१० वर्षकै अवधिमा सुकुम्बासी बन्नेमा रुइनाबगरमा शंखधारा मात्र एक्ली होइनन् । सेती नदीको कटानले यहाँका ५० परिवारको ५ सय रोपनीभन्दा बढी जमिन बगर भइसकेको छ । १५ परिवारको हालत शंखधाराको जस्तै छ ।

सेतीको कटान जारी रहेकाले प्रत्येक वर्ष सुकुम्बासीको संख्या थपिँदो छ । स्थानीय प्रयागराज जोशी भन्छन्, ‘जिउलो (धान फल्ने फाँट) को बीचमा सिँचाइ कुलो थियो । नदीले काटा कुलो नै बग्ने अवस्थामा पुगिसक्यो । कटान रोक्न कुनै उपाय अपनाइएन भने दुई तीन वर्षभित्रै गाउँका सबै सुकुम्बासी भइसक्छन् ।’

धेरैजना नदी कटानले सुकुम्बासी हुने लाइनमा छन् । नदी नियन्त्रणका लागि कुनै पनि प्रयास नगरिँदा जिल्लाको अन्न भण्डारका रूपमा रहेका सेती किनारका ५० भन्दा बढी फाँट जोखिममा परेका छन् ।

जयपृथ्वी नगरपालिकाको भोपुर गाउँको त बस्ती नै उठ्ने खतरा छ । यो गाउँको नजिकै रहेको कालाखालीमा २०३६ सम्म विमानस्थल सञ्चालनमा थियो । त्यो भन्दा वर स्थानीयका खेत थिए । बर्सेनि हुने नदी कटानले विमानस्थलको नामोनिसान मेटाइसक्यो । स्थानीयका २ सय ५० रोपनीभन्दा बढी खेत कटान गर्दै नदी गाउँतिर सोझिएको छ ।

घरै बगाउने डरले स्थानीयलाई ठूलो पानी पर्दा निद्रा पर्न छाडेको ईश्वरनाथ जोशीले बताए । उनले भने, ‘खाने खेत त बगायो बगायो । अब घर पनि नरहने भयो । कुन बेला सेती नदी गाउँमा पस्ने हो भन्ने डरले ठूलो पानी परेको दिन सुत्नै सकिँदैन ।’

यहाँका १३ घर कटानको उच्च जोखिममा रहेको स्थानीय रमेश केसीले बताए । उनले नदी नियन्त्रणका लागि जलउत्पन्न प्रकोप नियन्त्रण कार्यालयमा पटकपटक धाए पनि समस्याको सुनुवाइ नभएको बताए ।

‘कमिसनको सेटिङ मिलाउन सक्नेहरूको एकै ठाउँमा ५/ ६ पटकसम्म पनि योजना परेका छन् । हाम्रो गाउँ नै बग्न लागिसक्यो । कसैले हेरिदिएको छैन,’ उनले भने । सेती नदीको कटानले मस्टा गाउँपालिकाको जिन्नाडा, जाल्तडी, जयपृथ्वी नगरपालिकाको साइलाबगर, सुवेडा, गोलाई बस्टी, डिलबगर, सुतिया, थलाराको आमबगर, मालुमेला, पाराकाट्ने दगाजी र केदार स्युँ गाउँपालिकाको झोता र देउरालगायतका ठाउँमा पनि कटान तीव्र पारेकाले हजारौं रोपनी उब्जाउ खेत बग्ने खतरा रहेको स्थानीयले बताएका छन् ।

जिल्ला कृषि विकास कार्यालयको तथ्यांकअनुसार सेती नदीले प्रत्येक वर्ष २ हजार रोपनीको हाराहारीमा उब्जाउ भूभाग बगाउने गरेको छ । सेतीले १० वर्षयता ५ हजार रोपनीभन्दा बढी जमिन बगाएको र किनारामा रहेका ६ भन्दा बढी गाउँ विस्थापित भएको जिल्ला कृषि विकास अधिकृत राजेशकुमार केसीले बताए ।

उनले भने, ‘सबैभन्दा बढी उत्पादन हुने क्षेत्र त्यही हो, तर नदी कटानका कारण प्रत्येक वर्ष बेंसी क्षेत्रको जमिनको क्षेत्रफल घट्ने क्रममा छ ।’ नियन्त्रणको प्रभावकारी प्रयास नगरिए बझाङका जिउलाहरू केही वर्षभित्र बगरमा परिणत हुने उनले बताए ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ १०:३३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

जयपृथ्वी : मिथक र यथार्थ

श्रद्धासुमन
राजा, महाराजा र दरबारीया कर्मचारीविरुद्ध कुरा पनि गर्न नपाइने त्यो बेला ‘यदि दरबारले समेत अन्याय गरेमा त्यसविरुद्ध फिराद गर्ने प्रणालीको स्थापना’ जयपृथ्वीले गरेका थिए ।
वसन्तप्रताप सिंह

काठमाडौँ — सर्वे भवन्तु सुखिन: सर्वे सन्तु निरामया: सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद दु:ख भाग्जन: गोरखापत्र दैनिकमा प्रकाशित हुने यो संस्कृत श्लोक नपढ्ने नेपालीहरू सायदै होलान् । अहिलेको सरकारले लिएको ‘सुखी नेपाली समृद्ध नेपाल’ नाराको भावसँग मेल खाने यो श्लोकलाई आजभन्दा १ सय ७ वर्ष (१९५८) पहिला तत्कालीन गोरखापत्रका सञ्चालक तथा सम्पादक जयपृथ्वीबहादुर सिंहले प्रचलनमा ल्याएका थिए ।

जयपृथ्वी १९३४ भदौ ७ गते तत्कालीन बझाङ राज्यको राजघरानामा जन्मिएका थिए । जयपृथ्वी जन्मिएको झन्डै १ सय ४१ वर्ष भइसक्दा पनि यो थलो दुर्गम र पिछडिएको क्षेत्रकै रूपमा चिनिन्छ । त्यो दुर्गम भेगमा जन्मिएर पनि मानवता सन्देश फैलाउँदै विश्व भ्रमण गर्ने पहिलो नेपाली जयपृथ्वीले तत्कालीन समाज सुधारका लागि गरेका प्रयास र उनका बारे बझाङमा प्रचलित मिथक भने सधैं स्मरणीय छ ।


बझाङको विकास
सानै उमेरदेखि नेपालको सामाजिक रूपान्तरणमा चिन्तनशील रहने जयपृथ्वीले संवत् १९५५ सालमा दलित परम्परागत पेसाको आधुनिकीकरण प्रयास गरेका थिए । साविकको कडेल–७, मुम्ला गाउँका रनी लुहार, सोही गाविसको मण्डिदयका कलु भुल (सार्की), चैनपुरका रविदास दमाईलगायतका ८ जनालाई विभिन्न सीप सिकाउन उनले काठमाडौं लगेका थिए । कृषि औजार, छालाजुत्ता, हातेकागज उद्योग, निगालाको काम, तामा तथा ढलौट प्रशोधनसम्बन्धी तालिम दिलाई बझाङमा उद्योग खोल्ने वातावरण उनले बनाएका थिए ।
संवत् १९५६ सालमा बझाङी जनतालाई कानुनी अधिकार दिलाउन अदालत स्थापना गरी यसको प्रचारमा गाउँगाउँमा सूचना प्रकाशित गर्न लगाएका थिए । राजा, महाराजा र दरबारीया कर्मचारीविरुद्ध कुरा पनि गर्न नपाइने त्यो बेला ‘यदि दरबारले समेत अन्याय गरेमा त्यसविरुद्ध फिराद गर्ने प्रणालीको स्थापना’ गरेका थिए ।


जयपृथ्वीले १९५८ मा ‘अक्षरांक शिक्षा’ नामक पुस्तक लेखी पाठशालामा पढाउने व्यवस्था गरे । नेपाली भाषामा लेखिएको यो पुस्तक पहिलो भएको इतिहासकारको दाबी छ । उनले १९६२ सालमा काठमाडौं, नक्सालमा रहेको आफ्नै निवासमा सत्यवादी माध्यमिक विद्यालयको स्थापना गरी सर्वसाधारणलाई पनि पढ्ने व्यवस्था मिलाएका थिए । सर्वसाधारणलाई शिक्षा दिने उनको यो कदम राणाहरूले मन नपराएपछि सोही नाममा उनले बझाङको मेल्लेकमा विद्यालय खोली पठनपाठन सुरु गरेका थिए ।


बालबोध, ज्ञानमाला, श्रेस्ता दर्पण, पदार्थ तत्त्वबोध, भूगोल विद्या, प्राकृत व्याकरण, शिक्षा दर्पण, तत्त्व प्रशंसा, व्यवहारमालाजस्ता थुप्रै पुस्तकहरू आफैंले लेखेर विद्यालयमा पढाउने व्यवस्था उनले गरेका थिए । त्यसपूर्व नेपाली भाषामा कुनै पनि पाठयपुस्तकहरू लेखिएका थिएनन् । सर्वसाधारण नागरिकलाई शिक्षा दिनका लागि उनले एक गाउँबाट चार जनालाई नि:शुल्क शिक्षा दिने व्यवस्था गरेका थिए । सत्यवादी विद्यालयमा यो नियम २०२६ सालसम्म पनि कायमै रहेको जयपृथ्वीको जीवनबारे जानकार विष्णुभक्त जोशी बताउँछन् । त्यसताका सत्यवादी स्कुल नजिकै खोलिएको नेपाली हातेकागज उद्योगमा शिक्षक र विद्याथीहरू आफैंले कागज उत्पादन गरी त्यसैमा लेखपढ गर्ने गरिन्थ्यो ।


जयपृथ्वीले बंगलादेशबाट बझाङमा चिकित्सक ल्याएर रानी खगेश्वरीको नामबाट खगआयुर्वेद औषधालयको स्थापना गरेका थिए । १९६३ देखि लगातार चार वर्षको समय बझाङमा बिताएका जयपृथ्वीले भूमिसुधार व्यवस्था लागू गरी सर्वसाधारणका नाममा दर्ता गर्ने चलन पनि चलाएका थिए । उनले बझाङबाट डोटी हुँदै भारतको टनकपुरसम्म जाने घोडेटो बाटो निर्माण गर्न लगाएका थिए । बझाङ सदरमुकाम चैनपुरदेखि तिब्बतको मानसरोवर जाने बाटो पनि उनैको पहलमा बनेको थियो ।


उनले यो अवधिमा खनिज सम्पदाको पनि उत्खनन गर्न लगाएको देखिन्छ । साविकका व्यासी र कैलाशमा रहेका तामाखानी, कडेल, धमेना र पिलकोटमा रहेको फलाम खानीको उत्खनन र स्थानीय स्तरमै प्रशोधन गरी भाँडाकुँडा बनाउने उद्योग उनले स्थापना गराएका थिए । उनले भारतबाट बाणा (सुनको काम गर्ने मान्छे) मगाएर साविकको सुर्मा गाविसमा रहेको सुनखानी उत्खनन–प्रशोधन गर्न लगाएका थिए ।


उनले मेल्लेक (हालको जयपृथ्वीनगर) मा हावाबाट चल्ने बिजुलीघट्टको समेत निर्माण गर्न लगाएका थिए । उनले बझाङमा हुलाक, कारागार आदि पनि स्थापना गरेर यहाँको सामाजिक सुधारमा काम गरेका थुप्रै लिखत भेटिन्छन् ।


विश्व भ्रमण
नक्साल दरबार छाडेर जयपृथ्वी बझाङमै बस्न थालेपछि तत्कालीन राणा शासकमा उनको गतिविधिप्रति शंका उब्ज्यो । उनलाई निगरानीमा राखिरहने उद्देश्यले संवत् १९६४ मा उनलाई भारदारी अड्डाको प्रमुखको जिम्मेवारीसहित पुन: काठमाडौं बोलाइयो । त्यसअघि १९५७ मा छापाखानासम्बन्धी सामान मगाई उनले गोरखापत्रको प्रकाशन सुरु गरेका थिए । भारदारी अड्डा प्रमुख भएको समयमा उनले निजामती सेवामा प्रवेश गर्दा परीक्षा लिने व्यवस्था मिलाए जसलाई ‘जयपृथ्वी पास’ भनिन्थ्यो । अहिलेको लोकसेवा आयोग यसैको विकसित रूप हो ।


जयपृथ्वीले संवत् १९६५ सालमा बेलायत भ्रमण गरेका थिए । उनको बहुमुखी प्रतिभा र मानवतावादी विचारबाट प्रभावित भएर तत्कालीन बेलायत सम्राट् एडवर्ड सप्तम्ले उनलाई मानार्थ ‘कर्णेल’ उपाधि दिएका थिए । पहिलो विश्वयुद्धमा लाखौं मानिस मरेको घटनाले बेचैन भएर राजकाजको काम बुबालाई सुम्पिँदै उनी भारतको नैनिताल गएर बस्न थालेका थिए ।


नैनितालको झन्डै ६ वर्षे बसाइमा जयपृथ्वीले ‘मानवतावाद’ नामको पुस्तक लेखेका थिए । बुबाको मृत्युपछि भाइ देवीजंगबहादुर सिंहलाई राज्य कार्यभार जिम्मा लगाएर उनी भारतको बंग्लोरमा बस्न गएका थिए । त्यहाँ मैसुरका राजा जयसावे राडे रावसँग मितेरी सम्बन्ध बनाएका उनले मैसुरको कुर्ग भन्ने ठाउँमा नेपाली बस्ती नै बसालेका थिए । त्यहाँ बसाइ क्रममा उनले ‘द फ्ल्याग अफ पिस’ नामक किताब अंग्रेजीमा लेखेका थिए । यो कालखण्डमा उनले फ्रान्स, बेलायत, जर्मनी, पोल्यान्ड, बेलग्रटे, हंगेरी, भियना, अस्ट्रिया, अमेरिका, थाइल्यान्ड, चीन, जापान, स्विजरल्यान्ड, इटली, बर्मालगायतका मुलुकको भ्रमण गरेका थिए । भ्रमणकै क्रममा उनले वर्मामा जेपी इन्स्टिच्युट र नेपाली भाषा पाठशाला खोलेका थिए ।


सन् १९३३ मा अमेरिकाको सिकागोमा भएको एक सम्मेलनमा मानवतावादी विषयमा उनले प्रवचन दिएका थिए । उनले भ्रमणकै क्रममा बेलायतको संसद्मा पनि मानवतावादसम्बन्धी प्रवचन दिएका थिए । भ्रमण क्रममा उनले विश्वका विभिन्न मुलुकमा सयभन्दा बढी मानवतावादी संस्था खोलेका थिए । ‘द हयुमानिस्ट क्लब’ नामक संस्था अहिले पनि भारतलगायतका देशमा क्रियाशील छन् । मानवतावाद प्रचारमै रहेका बेला भारतको कर्नाटका राज्यमा रहेको श्रीजयभवनमा संवत १९९७ असोज १ गते ६३ वर्षको उमेरमा उनको निधन भएको थियो ।


यसरी जयपृथ्वीले बझाङलाई मात्र हैन, त्याग–तपस्या र मानवतावादी कर्मका माध्यमबाट विश्वलाई नै गुन लगाएका थिए । तर, यी व्यक्तित्व बझाङ जिल्लामा मिथकमा मात्र जीवित छन्, कहींकतै उनलाई राष्ट्रिय विभूति सम्मान दिनुपर्ने स्वर उठेका छन् । तर, सुनुवाइ भएको छैन।

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७५ ०८:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT