भाषाभन्दा माथि कोही हुँदैन : शरच्चन्द्र वस्ती

पारस नेपाल

काठमाडौं — जीवन्त भाषाका रूपमा आफ्नै विशिष्ट सौन्दर्य र विशेषता बोकेको नेपाली भाषा केही वर्षयता चौतारीमा अलपत्र छोडिएको मादल जस्तो भएको छ, जसलाई जति बेला मन लाग्यो प्याट्ट पारिहाल्ने । यस्तो अभ्यासले नेपाली भाषाको हित गर्दैन भन्ने यथार्थप्रति प्राय:ले हेक्का राखेको पाइँदैन । यो देखेर पीडा महसुस गर्ने भाषा अभियन्ता शरच्चन्द्र वस्ती नेपाली भाषालाई पूर्ववत् गरिमा दिलाउने मिसनमा निकै वर्षदेखि लागिपरेका छन् । एक दशकअघि ‘हाम्रो भाषा’ मार्फत यसबारे खबरदारी गरेका उनी हालै त्यस्तै अर्को पुस्तक ‘नेपाली कसरी लेख्ने ?’ सहित आएका छन् । प्रस्तुत छ, यही पुस्तकको सेरोफेरोमा रहेर गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश :

 

भाषा प्रयोगका तौरतरिका सिकाउने नयाँ पुस्तक निकाल्नुभएछ । यसको आवश्यकता किन पर्‍यो ? ‘हाम्रो भाषा’ नै पर्याप्त थिएन र ?
हिज्जेको बहानामा नेपाली भाषालाई निरन्तर अन्योलग्रस्त बनाइराख्ने र विवाद चर्काइराख्ने काम राज्य संरक्षित निकायहरूले वर्षौंदेखि गरिरहेका थिए, जसले हाम्रो भाषालाई संकीर्ण र कमजोर बनाउँदै लगेको थियो । त्यसबाट चिन्तित नेपाली भाषाका महागुरुहरू र वरिष्ठ लेखक, पत्रकार, साहित्यकार आदिको अग्रसरतामा ‘नेपाली कसरी शुद्ध लेख्ने ?’ (नेकशुले–२०६९) पुस्तिका बनाइएको तपाईंलाई थाहै छ । त्यसले मूलत: हिज्जेको अराजकता समाप्त गरी नेपाली भाषालाई उसको स्वाभाविक गतिमा समयानुकूल तवरले अघि बढ्ने राजमार्ग निर्माण गरेको थियो ।
त्यसकै अनुक्रममा आम भाषा प्रयोगकर्ताका लागि शुद्ध, सही र प्रभावशाली नेपाली लेख्न बाटो देखाउने एउटा सशक्त र छरितो पुस्तकको आवश्यकता महसुुस गरी मलाई यो पुस्तक लेख्न आग्रह गरियो । प्रतिष्ठित भाषासेवी, लेखक, पत्रकारहरूको बैठकले यसले समेट्नुपर्ने विषय, पक्ष र अँगाल्नुपर्ने शैली मात्र होइन, यसको नामसमेत तय गर्‍यो । सोही अनुरूप मैले यो पुस्तक तयार गरेको हुँ ।
तपाईंले भने जस्तै मलाई पनि ‘हाम्रो भाषा’ नै पर्याप्त छ, अर्को पुस्तक जरुरी छैन भन्ने लागेको थियो । तर त्यो पूर्णत: शब्दप्रयोगमा केन्द्रित पुस्तक थियो, यो चाहिँ मूलत: हिज्जेमा केन्द्रित छ । लेख्न सिक्ने–सिकाउने भएकाले कतिपय सन्दर्भ मिल्दा पनि देखिन सक्छन्, जसबारे मैले भूमिकामै स्पष्ट पारेको छु । तर नेपाली लेख्नेहरूका सामु हिज्जेको ठूलो अन्योल छ, यसलाई सम्बोधन गरिनु जरुरी छ भन्ने कुरा आएपछि म यो पुस्तक लेख्ने निर्णयमा पुगेको हुँ । यसरी ‘हाम्रो भाषा’ र यो पुस्तक एकअर्काका परिपूरक बनेका छन् । एउटा पुस्तक पढ्नेले अर्को पुस्तक पढ्दा थप सन्तुष्टिको अनुभव गर्नेछ ।
यो पुस्तक डेढ वर्षअघि नै तयार भइसकेको हो । विभिन्न प्राविधिक कारणले प्रकाशनमा विलम्ब भएकाले बल्ल बजारमा आइपुगेको छ ।  

तर, यसैबीच नेपाली भाषामा ठूलो उथलपुथल भएको छ । अहिले यसको सान्दर्भिकता के त ?
२०६९ सालको उक्त अभियानले आम नेपाली भाषाभाषीमा आफ्नो भाषाप्रतिको चेतना र संवेदनशीलता ह्वात्तै बढाइदिएको थियो । यसैबीच, गत वर्ष संयुक्त अक्षरका खुट्टा काटेर लेख्नुपर्ने आदेशविरुद्ध उनीहरू आन्दोलित भए । फलस्वरूप भाषामाथि अनधिकृत हस्तक्षेप गरी उल्टो बाटो हिँडाउन लागिपरेका निकायहरू रक्षात्मक अवस्थामा धकेलिए र आफूले गरेको गल्ती स्विकार्दै नेकशुले–२०६९ ले देखाएको दिशातिर अभिमुख हुन बाध्य भए । यसै क्रममा प्रज्ञा प्रतिष्ठानले संयुक्त अक्षरका खुट्टा नकाट्ने, जथाभावी पदवियोग नगर्ने र शब्दकोशबाट विस्थापित गरिएका शुद्ध हिज्जेका शब्दहरूलाई पुन: शब्दकोशमा समावेश गर्ने अर्थात् २०४० सालको नेपाली बृहत् शब्दकोशमा फर्कने निर्णय गर्‍यो । तर, निर्णय भएको एक वर्ष हुन लाग्दा पनि यसतर्फ कुनै काम भएको छैन । परिमार्जित मान्यता र नियमहरू व्यवस्थित रूपमा आएका छैनन्, आधिकारिक शब्दकोश प्रकाशित भएको छैन अनि पाठयपुस्तकहरूमा रहेको भद्रगोल सच्याइएको छैन । अब शुद्ध र सही नेपाली कसरी लेख्ने त भनेर बाटो देखाउने कुनै माध्यम छैन । यो अन्योल र शून्यताका बीच यो पुस्तक सही बाटो देखाउने एक मात्र आधारका रूपमा उपस्थित हुन पुगेको छ । यस प्रकार, पुस्तक प्रकाशनमा भएको विलम्बले यसको उपयोगिता र सान्दर्भिकतालाई झन् टडकारो बनाएको छ ।

भाषामा अनधिकृत हस्तक्षेपको कुरा उठाउनुभयो । यो रातारात भएको हो र ?
होइन । चार दशकदेखिको कसरत हो यो । यसको सूत्रपात २०३४ सालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयले गर्‍यो, जसलाई २०४० को शब्दकोशमा लागू गरियो । संस्कृतबाट आएका तत्सम शब्दलाई चाहिँ जस्ताको तस्तै राख्ने, त्यसबाहेक अन्य सबै भाषाबाट आएका त्यस्तै शब्दको भने हिज्जे बिगारेर लेख्नुपर्ने उदेकलाग्दो नियम घोषणा गरेर थालिएको थियो भाषामाथिको अनधिकृत हस्तक्षेप । अनधिकृत किनभने यसो गर्ने अधिकार कसैलाई पनि हुँदैन— चाहे त्यो कुनै विद्वान्, विद्वत्समूह, कुनै निकाय, सरकार वा सार्वभौम संसद् नै किन नहोस् । यो कथित नियम अन्तर्गत श/ष को सट्टा स मात्र र दीर्घ ई/ऊ को सट्टा ह्रस्व मात्र लेख्नुपर्ने गराइयो । अनि हिज्जे बिगारेर अंगभंग गरिएका शब्दहरूलाई पहिलो दर्जामा उकालेर शब्दकोशमा मूल प्रविष्टि दिइयो र हिज्जे नबिगारिएका शुद्ध शब्दहरूलाई दोस्रो दर्जामा झारेर वैकल्पिक प्रविष्टि दिइयो । यसले भाषामा अराजकताको अन्तहीन शृंखलालाई जन्म दियो । वर्षेनि जस्तो जथाभावी हिज्जे बिगार्दै जाने, जथाभावी पदवियोग गर्ने, वर्णमालाबाट अक्षरहरू नै हटाइदिने अनि संयुक्त अक्षरका खुट्टा काट्ने कुचक्र यसकै परिणाम थियो ।
झ्वाट्ट सुन्दा शब्दकोशमा जस्तो रूपमा प्रविष्टि दिए पनि के फरक पर्छ, आखिर शब्द त रहिहाल्छ जस्तो लाग्छ । तर यो ज्यादै गम्भीर कुरा हो । किनभने आधिकारिक शब्दकोशमा जुन हिज्जेलाई मूल प्रविष्टि दिइएको छ, राज्यको औपचारिक लेखापढी, सरकारी कामकाज र पाठयपुस्तकमा त्यही हिज्जे लागू गर्नुपर्ने हुन्छ र गरिन्छ । नयाँ पुस्ताले बिगारिएको हिज्जे मात्र पढ्न पाउँछ र सही हिज्जेलाई गलत ठान्न थाल्छ । यसरी एउटै पुस्ताको अन्तरालमा शुद्ध हिज्जेका शब्दहरू प्रयोगबाट पूरै विस्थापित हुन पुग्छन् । थप दु:खको कुरा त के भने, यति कुचक्रले पनि नपुगेर उक्त शब्दकोशको २०५८ सालको संस्करणदेखि त मूल शब्दलाई वैकल्पिक प्रविष्टि पनि नदिई चुपचाप शब्दकोशबाटै हटाउने अभियान चलाइयो । भाषाप्रति र यसका प्रयोगकर्ताप्रति योभन्दा ठूलो विश्वासघात अरू के हुन सक्छ ? 

त्यस बेला यसको विरोध कसैले गरेन त ?
हस्तक्षेप अभियानको नेतृत्व त्रिवि र शब्दकोश दुुवैमा बालकृष्ण पोखरेलले गर्नुभएको थियो । यसको सूत्रपात गरिन लाग्दा, २०३४ सालमै यसका विरुद्ध मुकुन्दशरण उपाध्याय उभिनुभएको थियो । उहाँको भनाइ थियो— कुनै पनि भाषाबाट आएका शब्दलाई बलजफ्ती बिगार्न हुँदैन, शुद्ध शब्दलाई मिल्काएर अशुद्ध शब्दलाई चलाउन हुँदैन । यसले भाषालाई चर्को विवाद, विग्रह र अराजकताको चक्रमा फसाउनेछ । तर त्यस बेला उहाँको कुरा कसैले सुन्न चाहेन । क्रमश: अरूले पनि सशक्त रूपमा आवाज उठाउँदै आए । त्यसको बृहत्तर रूप चाहिँ आजभन्दा पाँच वर्षअघि प्रकट भएको हो ।
समयक्रममा मुकुन्दशरणको भनाइ सही ठहरियो । आफ्नो नेतृत्वमा गरिएको कामले नेपाली भाषा विवाद, विग्रह र अराजकतामा फस्दै गएको देखेपछि बालकृष्ण पोखरेल ठूलो पछुताउमा पर्नुभयो र त्यसलाई पापको संज्ञा दिँदै प्रायश्चित्तका लागि अग्रसर हुनुभयो । यस क्रममा यी दुवै महारथी आआफ्ना मतभेद थाती राखेर एक ठाउँमा उभिनुभयो र गहन विमर्शपछि नेकशुले–२०६९ ले आकार लिन पुग्यो । त्यस्तै चिन्ताले पिरोलिएका कृष्णप्रसाद पराजुली, कुमारबहादुर जोशी, कमल दीक्षित, जगदीश घिमिरे आदिको पनि यसमा उत्तिकै योगदान रह्यो ।

त्यसो भए, प्रज्ञा प्रतिष्ठानले २०४० सालको शब्दकोशमा फर्किने भने पनि मुख्य समस्या समाधान भइसकेको रहेनछ, होइन ?
हो नि । तर धेरैलाई यो भ्रम छ । मैले यहाँ त्यसैलाई स्पष्ट पार्न खोजेको हुँ । प्रज्ञा प्रतिष्ठान सही दिशातिर उन्मुख भएको त हो र यसको स्वागत पनि हुनुपर्छ । शुद्ध शब्द र तिनको प्रयोगलाई निषेधै गर्ने २०५८ सालयताको उपक्रमलाई त यसले निरस्त पारेको छ, तर समस्याको मूल जरो जस्ताको तस्तै छ । त्यसलाई उसले सम्बोधन गरेकै छैन । समस्याको जरोमा पुगेर मात्र त भएन नि, त्यसलाई उखेल्नु पनि पर्छ । नत्र त घुम्दैफिर्दै रुम्जाटार भइहाल्यो नि ।

नेपाली भाषामा जहिल्यै हिज्जेकै विवाद उठिरहेको हुन्छ । यो कहिल्यै टुंगिएला कि नटुंगिएला ?
हिज्जे सम्बन्धमा नेपाली भाषाका परस्पर विरोधी अथवा समानान्तर मुख्य दुई धार भनेकै माथि उल्लेख भएका तिनै दुई भाषा–महारथीहरूका धार हुन् । अरू सबै यिनै दुई गुरुकुलमध्ये एउटाका शिष्य वा अनुगामी हुन् । दुवै महारथीले नेपाली भाषालाई विग्रह र अराजकताबाट जोगाउन भनी एक ठाउँमा आएर एउटा व्यवस्था दिनु भनेको सानो कुरा होइन । यो समन्वय र सहमतिको, भाषिक संवेदनशीलताको व्यवस्था हो । यसलाई अनुसरण गर्नासाथ हिज्जेको विवाद टुंगिन्छ । वर्षेनि नयाँ नियम भन्दै हिज्जे बदल्दै जाने चलन सदाका लागि समाप्त हुन्छ । २०४० सालको अवस्थामा फर्कने प्रज्ञा प्रतिष्ठानले यही दिशातिर कदम उठाएको हो, जसलाई त्रिविले समेत अनुमोदन गरेको छ । मेरो पुस्तक ‘नेपाली कसरी लेख्ने ?’ पूरापूर यही व्यवस्थालाई स्विकारेर आएको हो ।

भाषिक एकरूपताका लागि अरूले गरेका पहललाई अराजक भन्दाभन्दै तपाईंले पनि यस पुस्तकमा आफ्नै मान्यता स्थापित गर्न खोज्नुभएको छ नि ?
त्यस्तो कदापि होइन । मैले भर्खरै माथि केही नाउँ लिएँ । कसैसँग तुलना गर्न नसकिने यस्ता भाषा–महारथीहरू र विशिष्ट भाषासेवीहरूले मिलेर गरिदिएको व्यवस्था छोडेर आफ्नो बेग्लै मान्यता बोकिहिँड्ने धृष्टता म कसरी गर्न सकुँला ? उहाँहरूको संयुक्त प्रज्ञालाई उछिन्न सक्ने तहमा पुगेको भ्रम अरू कसैलाई होला, ममा त्यस्तो भ्रम छैन । परम्परा नभत्काउने तर सिद्धान्त र परम्पराका नाममा जडसूत्रवादी नहुने, भाषालाई उसको स्वाभाविक गतिमा अघि बढ्न दिने, कुनै पनि बहानामा जबर्जस्ती केही पनि नलाद्ने, भाषाले अंगीकार गरेको प्रवृत्ति र स्वीकार गरेको कुरालाई सहर्ष स्विकारेर अघि बढ्ने नेकशुले–२०६९ का मान्यता हुन् । भाषाभन्दा माथि कोही हुँदैन, यो स्वत: परिवर्तनशील हुन्छ, सुधार वा परिवर्तनका नाममा भाषालाई एकातिर घिच्याउने अधिकार कसैलाई हुँदैन भन्ने मान्यता यसले अँगालेको छ ।
यो व्यवस्था निर्माणका क्रममा भएको छलफलमा म पनि आकण्ठ डुबेको थिएँ । त्यसैले त्यसपछाडिका तर्क, चिन्ता, चिन्तन र उपपत्तिबारे बताउन सकुँला र त्यसका बुँदाहरूको व्याख्या पनि गर्न सकुँला । तिनका आधारमा थप वा अवशिष्ट केही कुरा भन्न वा गर्न प्रयास पनि गरुँला । तर, आफ्नो बेग्लै मान्यता लिई हिँड्न सक्ने सामथ्र्य ममा छैन ।  

तपाईंले पुस्तक तयार पार्न निकै मिहिनेत गर्नुभएको भनिएको छ । तर यो गल्ती/अशुद्धिहरूको प्याकेज जस्तो देखिन्छ । संयुक्त क्रियापद जोडेर लेख्ने भन्दाभन्दै धेरैतिर छुट्टिएको देखिन्छ (गर्न हुँदैन, जोड्नु पर्दैन), अंग्रेजीका एकै खाले कतिपय शब्दको हिज्जेमा भिन्नता देखिन्छ (clinic/क्लीनिक, visa/भीसा, spirit/स्पिरिट), शृ (शृंखला) हुनुपर्ने ठाउँमा श्रृ (श्रृंखला) पाइन्छ अनि चन्द्रविन्दु पनि घटेका छन् । असावधानीवश यस्तो भएको हो कि यस्तै गर्न खोजिएको हो ? 
चन्द्रविन्दु दिँदा अन्य मात्रामा मिसिएर एकै ढिक्का जस्तो देखिने अवस्था नहोस् भनेर कतिपय ठाउँमा शिरविन्दुको प्रयोग गरिएको हो । यस सम्बन्धी नियम पुस्तकमै छ । शृ र श्रृ दुवै प्रचलनमा रहेकाले लोकले मन पराएको बहुप्रचलित रूपलाई तिरस्कार नगरिएको हो । संयुक्त क्रियापद छुट्टिएको र अंग्रेजीका एकै खालका शब्दमा हिज्जे फरक देखिएको चाहिँ असावधानी वा प्रुफको गल्तीको परिणाम हो । त्यसलाई तुरुन्तै हुन लागेको पुनर्मुद्रणमा सच्याइनेछ ।

उच्चारणको प्रसंगतिर जाऔँ । नेपाली जिब्राले श/ष/स को भेद छुट्टयाउन सक्दैन, त्यसैले स मात्रै लेख्नु गर्नुपर्छ, ञ र ण उच्चारण गर्न सक्दैन त्यसैले यस्ता अक्षरहरूलाई वर्णमालाबाटै हटाउनुपर्छ भन्छन् एक थरी भाषागुरुहरू । तपाईं चाहिँ के भन्नुहुन्छ ?
यी दिउँसै रात पार्ने खालका तर्क हुन् । म लामो कुरा गर्दिनँ । तपाईं स्वयं ‘निस्तो’ र ‘दुष्ट’ शब्द उच्चारण गरी हेर्नुस् । तिनमा रहेको स/ष उच्चारण गर्दा जिब्रो कहाँ ठोकिन्छ, त्यहाँबाट हावा/सास कसरी अघि बढ्छ र तिनको ध्वनि कानले कस्तो सुन्छ, ध्यान दिनुस् । त्यस्तै राणा/राना, वाणी/बानी शब्द उच्चारण गरी हेर्नुस्, जिब्राले ण उच्चारण गर्ने मात्र होइन, कानले पनि टडकारै ण सुन्दो रहेछ र त्यसका आधारमा फरक अर्थबोध पनि हुँदो रहेछ भन्ने स्वत: थाहा पाउनुहुनेछ । यति थाहा पाउन विद्यावारिधि गरिरहनुपर्दैन । बरु विद्यावारिधि गरेकाले चाहिँ यो थाहा पाउन छोड्दा रहेछन् । उच्चारण कहिल्यै नसिकाउने अनि उच्चारण गर्न सक्दैनन् भने अक्षरहरूलाई वर्णमालाबाटै हटाउने काम त जघन्य भाषिक अपराध हो ।

तत्समबाहेक अन्य शब्दमा श/ष/स को सट्टा एउटै स लेख्दा, दीर्घ ई/ऊ को सट्टा ह्रस्व मात्र लेख्दा विद्यार्थीका लागि सरल हुन्छ भन्ने तर्क गर्नेहरू पनि छन् नि ?
सरलताको यो नारा झ्वाट्ट सुन्दा निकै आकर्षक लाग्छ । तर यो घातक नारा हो । यी यस्ता अक्षर र ध्वनि हुन् जसले शब्द र बोलीलाई विशिष्टता र गहिराइ दिन्छन् । विश्वका भाषा सिक्न, बोल्न र विश्वसँग दोहोरो कुराकानी गर्न यिनको महत्त्व अतुलनीय छ । शिक्षाको उद्देश्य मानिसमा लुकेको क्षमतालाई विकसित गराएर विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने बनाउनु हो । सरलताका नाममा भइरहेको क्षमता पनि समाप्त पारेर झन् कमजोर बनाउने योजनालाई शिक्षा भन्न सकिँदैन । जीवनमा उँभो लाग्न र अघि बढ्न चाहनेले यस्तो बाटो कहिल्यै रोज्दैन ।

श/ष, ई/ऊ हटाउने नियमले भाषालाई नराम्रो असर पार्‍यो भनेर यसैलाई संकेत गर्न खोज्नुभएको हो ?
त्यसले भाषालाई अरू पनि थुप्रै घातक असर पारेको छ । अन्योल, अस्थिरता र अराजकता बढाएको त छँदै छ, नेपाली भाषालाई संकीर्ण र अपभ्रंशमुखी बनाएर भाषाबाट भाषिकातर्फ उन्मुख गराएको छ । संसारभर शुद्ध रूपमा लेखिने शब्द बिगारेर लेख्नुपर्दा नेपालीप्रति हीनताबोध पैदा गरेको छ । दिवंगत र जीवित सिद्धहस्त स्रष्टाहरू शुद्ध लेख्न नजान्नेमा दरिएका छन् । नेपाली शुद्ध लेख्न सक्छु भन्ने नेपाली भेट्न दुर्लभ हुन थालेको छ । नेपालबाहिरका नेपालीले नेपालको नेपालीलाई मानक मान्न छोडेर बेग्लै मानक शब्दकोश बनाउने प्रयास थालेका छन् । अझ डरलाग्दो कुरा त यसले भाषिक द्वन्द्वको बीउ रोपेको छ ।

कसरी ?
सूत्रबद्ध रूपमा भन्दा, यसले हिमाल, पहाड र तराईका विभिन्न राष्ट्रिय भाषाका शब्दहरूको अंगभंग गरेर तिनको शुद्ध रूपलाई नेपालीमा अशुद्ध र अग्राह्य घोषित गर्छ । हरेक समुदायको अस्मिता र पहिचानको एउटा प्रमुख आधार भाषा हो, यसले त्यसैमा ठाडो हमला बोल्छ । आफ्नै मातृभूमिमा पितृपुर्खादेखि प्रयोग हुँदै आएका आफ्नो भाषाका शब्दलाई राज्यसत्ताको बलमा कसैले अग्राह्य घोषित गर्छ, तिनको अंगभंग गर्छ र बिगारिएका शब्द प्रयोग गर्न बाध्य बनाउँछ भने सोच्नुस्, उनीहरूको मनमा कति ठूलो चोट पर्छ । यसले उनीहरू सबैमा नेपाली भाषाप्रति वितृष्णा र विद्वेषभाव पैदा गर्दै लगेको छ, जसले अन्तत: भाषिक द्वन्द्व, विग्रह र विखण्डनमा पनि पुर्‍याउन सक्छ । यसले नेपाली भाषालाई असहनीय धक्का दिन सक्छ । कैयौँ देशमा त्यहाँका भाषा यसै गरी विस्थापित गरिएका छन् । यसतर्फ हामी अत्यन्त संवेदनशील हुनुपर्छ ।

फेरि पुस्तकतिरै आऔँ । तपाईंले शुद्ध वा मूल शब्दतिर जानुपर्छ भन्ने आग्रह राख्नुभएको देखिन्छ । ‘सहर’ होइन ‘शहर’ लेख्नुपर्छ भन्नुहुन्छ । तर कतिपय भाषागुरुहरू मूलमा जाने भए उर्दूको ‘शहर’ होइन, अरबीको ‘शेहर’ मा पुग्नुपर्छ भन्ने तर्क गर्छन् ।
यसको उत्तर त्यही तर्कमा निहित छ । ‘शहर’ शब्द नेपालीमा अरबीबाट होइन, उर्दूबाट आएको हो, त्यसैले ‘शेहर’ को कुरा उठाउनु कुतर्क मात्र हो । हाम्रो आग्रह त नेपालीमा आएर स्थापित भइसकेका शुद्ध शब्दलाई बलजफ्ती भाँचकुँच नगरौँ भन्ने मात्रै हो । बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, आगन्तुक शब्द हाम्रो भाषामा आफैँ पस्न आएका अवाञ्छनीय शरणार्थी होइनन्, आफ्नो भाषालाई समृद्ध र बढी सम्प्रेषणीय बनाउन हामीले सादर निम्त्याएका र भाषिक नागरिकता प्रदान गरेका ‘व्यक्ति’ हुन् । आफ्नो गर्जोले हामी कुनै विदेशीलाई नागरिकता दिन्छौँ भने ‘नेपाली हाइट’ मा मिलाउनुपर्छ भनेर उसका खुट्टा काट्न वा नाक ताछ्न थाल्दैनौँ । त्यो असभ्यता, बर्बरता र कृतघ्नता हो । तिनले यहाँको नियम–कानुन र प्रचलन भने अवश्य मान्नुपर्छ । आगन्तुक शब्द पनि यस्तै हुन् । जबर्जस्ती तिनको अंगभंग गर्न मिल्दैन । आफू सग्लो रहेरै तिनले हाम्रो भाषिक नियम–कानुन मान्नुपर्छ । मानेकै छन् । हाम्रै नियम अनुसार बहुवचनमा जान्छन्, हाम्रै क्रियापदबाट नियन्त्रित हुन्छन्, तिनमा हाम्रै विभक्ति हाम्रै पाराले लाग्छन्, तिनको प्रतिनिधित्व पनि हाम्रै सर्वनामले गर्छन् ।

बिगारिएकोबाट नबिगारिएकोतिर, शुद्धतातिर जानुपर्छ भन्नु वास्तवमा कुनै आग्रह नै होइन । यो त मानिसको मूल प्रकृति नै हो । मानिस अज्ञानबाट ज्ञानतिर, अव्यवस्थाबाट व्यवस्थातिर, अँध्यारोबाट उज्यालोतिर नै जान चाहन्छ । मानवसभ्यताको विकास नै यसरी भएको हो । मानिस भाषामा पनि मूल शब्दसँग राम्रो हिमचिम नहुन्जेल मात्र अशुद्ध वा अपभ्रंशले काम चलाउँछ, त्यसपछि त मूल र शुद्धतिरै रमाउन थालिहाल्छ । ‘आकाश’ र ‘अकास’ दुवै राख्नुस्, ‘आकाश’ कै प्रयोग गर्छ । केटाकेटीमा ‘नवम्बर–दिसम्बर’ भनेर पढेकाले ठूलो भएपछि ‘नोभेम्बर–डिसेम्बर’ लेख्न थालिहाल्छ । नजानुन्जेल ‘पिल्सिङ’ भन्छ, शुद्ध रूप ‘पेन्सन’ रहेछ भन्ने थाहा पाएपछि त्यही भन्न रुचाउँछ । ‘पिल्सिङ’ लाई मेट्ने वा हटाउने भन्ने कुरै होइन, जानेपछि स्वत: ‘पेन्सन’ तिर जान्छ भन्ने हो । यहाँ त ‘पेन्सन’ लाई हटाएर ‘पिल्सिङ’ तिर जाऊ भन्ने उर्दी आउने थालेर पो आपत् परेको हो । शहर, कानून, खुशी, गरीब, शहीद, स्कूल, कार्टून, फेशन, शेयर जस्ता शब्दमा पनि यही भएको हो ।

तर, तपाईंका नजरमा गलत नै भए पनि धेरैजसो प्रयोगकर्ता आगन्तुकको तद्भवीकरणमा बानी परिसके नि त ? जस्तो— कम्प्युटरमा ‘सहर’ लेख्दा एकातिरको की थिच्ने बानी परेको छ, अब ‘शहर’ लेख्नुपरे अर्कातिर थिच्नुपर्ने हुन्छ । नेपालीले खालि हिज्जे सिकेरै जिन्दगी बिताउनुपर्ने ?
हेर्नुस्, नजानेर उल्टो जुत्ता लगाउन थालियो भने त्यसमा पनि बानी पर्छ, त्यसपछि सुल्टो लगाउन थाल्दा दुई–चार दिन अप्ठयारो लाग्छ । तर सुल्टो के हो भन्ने थाहा पाएपछि त सुल्टै लगाउनुपर्‍यो नि । यो त्यस्तै समस्या हो । एक–दुई हप्ताकै अभ्यासले यसको समाधान भइहाल्छ ।

पुस्तकमा ‘भगवान्,’ ‘हनुमान्’ जस्ता हलन्त शब्दलाई खुट्टा नकाटी राखिएको छ । के हलन्त बहिष्कार गर्न खोजिएको हो ? फेरि, ‘पश्चात्’ लाई ‘यथावत्’ राख्नुको कारण चाहिँ ?
हलन्त बहिष्कार गर्न खोजिएको बिलकुलै होइन । हलन्त शब्दले त्यहाँ यथोचित स्थान पाएका छन् । तर एउटा सत्य के हो भने, संस्कृतबाट आएका हलन्त शब्दलाई खुट्टा नकाटी लेख्ने प्रवृत्ति नेपाली भाषाले टडकारो रूपमा विकास गर्दै लगेको छ । भगवान, हनुमान जस्ता असंख्य शब्द यसका उदाहरण हुन् । यिनलाई हलन्त लेख्ने चलन लगभग हराइसकेको छ । अझ हामी त ‘महान्’ लाई ‘महान’ मात्रै लेख्दैनौँ, संस्कृतले अशुद्ध मान्ने ‘महान’ मा संस्कृतकै भाववाचक प्रत्यय जोडेर ‘महानता’ पनि बनाउँछौँ र ढुक्कसँग चलाउँछौँ । बोल्दा खुट्टा काटे पनि लेख्दा सग्लै लेख्नु नेपालीको आफ्नै विशेषता बन्न पुगेको छ । राम, बलराम मात्र होइन, स्कूल, फेशन जस्ता शब्द पनि यसका उदाहरण हुन् । भगवान, हनुमान आदिलाई पनि हाम्रो भाषाले त्यही लहरमा राख्न थालेको हो । अनायास हुँदै आएको यो स्वाभाविक परिवर्तनलाई पुस्तकले अस्वीकार नगरेको मात्र हो । हलन्त नहटिसकेका ‘पश्चात्’ जस्ता शब्दमा जबर्जस्ती हलन्त हटाउनेतिर लागिएको पनि छैन ।

समस्त शब्द आँखाले हेर्दा लामा देखिए भने छुट्टयाउने, नत्र जोड्ने चलन चलेको छ । यो पुस्तक पनि त्यसैको पछि लागेको हो ?
हो ।  किनभने समस्त शब्द जति लामो भए पनि जोडेर लेख्ने संस्कृतको चलन हो । नेपाली भाषाले चाहिँ हेर्दा सजिलो लाग्नेसम्मलाई मात्र जोड्न मन पराउँदो रहेछ, नत्र छुट्टयाउँदो रहेछ । यो पनि यसको आफ्नै विशेषता हो । त्यही भएर हामी ‘गृहमन्त्री’ जोड्छौँ, ‘महालेखा परीक्षक’ छुट्टयाउँछौँ । ‘त्रिभुवन विश्वविद्यालय’ वा ‘नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान’ लाई एउटै डिकोमा राख्दैनौँ । अर्थ फरक पर्दैन र परम्परा भत्कँदैन भने छुट्टयाएर लेख्ने प्रवृत्ति आजको नेपाली भाषामा क्रमश: बढ्दै गएको छ । यो गल्ती वा विकृति नभएर सरलतातिरको स्वत:स्फूर्त यात्रा हो । भाषा सामान्यत: नियममै चल्छ, तर कहिलेकाहीँ रूढिबद्ध पनि हुन्छ र यदाकदा यसले यादृच्छिक गतिसमेत अपनाउँछ । भाषाले स्वाभाविक रूपमा चालेको पाइलाप्रति संवेदनशील हुनुपर्छ । जडसूत्रवादी बनेर त्यसमाथि आक्रमण गर्नु हुँदैन भन्ने हाम्रो मान्यता हो ।

हिज्जे सम्बन्धी समस्या समाधान गर्न, पत्रपत्रिकामा प्रयोग भएका शब्दको संग्रह गरेर हेर्ने (कर्पस) र जुन हिज्जेको बढी प्रयोग भएको देखिन्छ त्यही लेख्ने पनि भन्छन् नि कतिपय भाषागुरुहरू ?
त्यो पनि एउटा विधि हो, तर शुद्ध हिज्जे लेख्न बाधा सृजना नगरिएको अवस्थामा मात्र त्यसले काम गर्छ । अनेक उर्दी जारी गरेर शुद्ध हिज्जे लेख्न नदिने, शुद्ध हिज्जेका शब्दलाई शब्दकोशबाटै हटाउने हाम्रो जस्तो अवस्थामा कर्पस जस्तो वैज्ञानिक विधिले पनि काम गर्दैन ।

भाषाको भद्रगोल समाप्त पार्न अब गर्नुपर्ने काम के हो त ?
मूलत: भाषामाथिको अनधिकृत हस्तक्षेप फिर्ता हुनुपर्छ । आजका सम्पूर्ण समस्या र विकृतिको मूल स्रोत २०४० सालको शब्दकोशमा लागू गरिएको आगन्तुक शब्द सम्बन्धी त्यही नियम र शब्दको प्रविष्टि सम्बन्धी त्यही अराजकता हो । त्यो फिर्ता हुनासाथ विकृतिको मूल सङ्लिन्छ र त्यसपछि आएका विकृति स्वत: निरस्त हुँदै जान्छन्, शुद्ध शब्दहरू सही ठाउँमा प्रतिष्ठित हुन्छन् । त्यसपश्चात् यसै अनुरूप शब्दकोश निर्माण गरिनुपर्छ, स्पेलचेकर बनाइनुपर्छ, अक्षर र शब्दको उच्चारण सिकाउने व्यवस्था गरिनुपर्छ र अनिवार्य नेपालीमा हिज्जेका नियम पढाउन बन्द गरी अभ्यासबाट हिज्जे सिकाउन थाल्नुपर्छ । भाषामाथिको अनधिकृत हस्तक्षेप फिर्ता हुनासाथ समस्या समाप्त हुन्छन् । किनभने, नेपाली भाषामा कुनै समस्या छैन, समस्या त जबर्जस्ती लादिएका मात्र हुन् ।

यत्रा समस्या यति सजिलै कसरी समाधान होलान् ? यो त अतिरञ्जित कल्पना भएन र ?
यो कल्पना होइन, धरातलीय यथार्थ हो । यसको प्रमाण स्वयं अनधिकृत हस्तक्षेपहरू नै हुन् । किनभने, नेपाली भाषामा दुईतिहाइजति स्थान संस्कृतका शब्दले ओगटेका छन् । हिज्जेका दृष्टिले सबैभन्दा जटिल र कठिन शब्द त्यहीँ छन् । तर तिनमा हस्तक्षेप नगरिएकाले कुनै समस्या अथवा विवाद छैन । सलल्ल बगेर आएका छन् र तिनैले नेपाली भाषाको गरिमा जोगाएका छन् । बाँकी एकतिहाइमध्ये पनि दस प्रतिशतजति मात्र स्थान ओगट्ने आगन्तुक शब्दहरूको हिज्जेमा हस्तक्षेप गरिएका कारण आज यो वितण्डा खडा हुन पुगेको छ । यद्यपि, हिज्जेका दृष्टिले यी शब्द निकै सरल र सहज छन् । अब भन्नुस्, अनधिकृत हस्तक्षेप फिर्ता हुनासाथ जबर्जस्ती लादिएका समस्या किनारा लागेर यी पनि त्यसै गरी सलल्ल बग्न थाल्छन् कि थाल्दैनन् ?

यस सन्दर्भमा तपाईंको पुस्तक कहाँनेर छ त ?
यसले अनधिकृत हस्तक्षेपलाई अस्वीकार गरी सही बाटो देखाएको छ । त्यसैले पनि यो सरल, सहज र स्पष्ट छ । नेपाली भाषाको अबको बाटो यही हो । नेपाली लेख्न चाहनेले सामना गर्नुपरेका सबै समस्या समाधान गर्न र अन्योल समाप्त पार्न प्रयास गरेको छ । आफ्नै पुस्तकबारे म अरू के भनूँ ? 
...

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७४ ०९:४०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पूर्णाड्ढ ३० !

पुस्तक अंश
गीत/सङ्गीत, हास्यव्यङ्ग्य र अभिनयको चार दशकभन्दा लामो यात्रामा कैयौं काम गरियो । धेरैजसो काम गुपचुप गरियो, त्यसको नतिजा मात्रै दर्शकसामु ल्याइयो । तर, उमेरको उत्तराद्र्धमा केही काम सबैलाई थाहा दिन मन लागेको छ ।
मदनकृष्ण श्रेष्ठ

आफूले आफैंंलाई मूल्याङ्कन गर्दा स्कुले जीवनमा म पढ्ने खालकै विद्यार्थीको पङ्क्तिमा पर्थेंजस्तो लाग्छ । तर, पढाइका लागि घरको वातावरण, घरदेखि स्कुलसम्मको दूरी, आर्थिक अवस्था, परिवारको व्यवहार र आफ्नो पढ्ने क्षमताले विशेष असर पार्छ ।

मेरो स्कुले जीवनमा पनि यस्तै एकाध कुराले धेरै असर पारे । त्यसैले मेरो स्कुले जीवन ध्वस्तै थियो । 

हुन त सुरुमा एक क्लास मेरो मन्टेस्सोरी स्कुलबाट सुरु भयो । सुरुआत राम्रै थियो । मैले पढ्ने मन्टेस्सोरी स्कुल जमलस्थित विश्वज्योति सिनेमा हलअगाडि रानीपोखरीछेउमा थियो, जुन दरबार स्कुलकै डिजाइनमा बनेको दुईतले भवनमा सञ्चालित थियो । धेरै वर्षपछि त्यही भवनमा क्षेत्रीय अदालतको साइनबोर्ड झुन्डिएको देखेको थिएँ । 
मन्टेस्सोरी स्कुलमा पढ्दा मैले गुरुआमा नै भाग्न पर्ने गरी एकपछि अर्को, अर्कोपछि अर्को प्रश्नहरू लगातार सोधेको सोध्यै गरेको थिएँ रे भनेर बाले १२/१५ वर्षपछिसम्म पनि अरूलाई सुनाएर हाँस्नुहुन्थ्यो । मैले मन्टेस्सोरीमा कति महिना पढें ? मलाई केही सम्झना छैन । त्यसबेला हामी यट्खाटोलको एउटा घरमा भाडामा बसेका थियौं, जुनबेला म पाँच वर्षजतिको थिएँ होला । 
त्यसबेला बाटोमा कहिलेकाहीँ एउटा गाडी गुडेको देख्थें । त्यसैगरी फाट्टफुट्ट एक दुईपल्ट मोटरसाइकल हुइँकिन्थे । तिनको आवाज परपरसम्म सुनिन्थ्यो । गाडीको आवाज सुन्नेबित्तिकै हामी केटाकेटी झ्यालझ्यालबाट टाउको निकालेर हेथ्र्यौं । 
त्यतिबेला हाम्रो घरमै आफ्नै उलिन काठ थियो, जसलाई दुई जना भरियाले बोक्नुपथ्र्यो । एकपटक 
यट्खाटोलबाट उलिन काठमा बसेर जितपुरफेदी जाँदा हजुरआमासँगै म पनि उलिन काठबाट भुइँमा खसेको दृश्य भने अहिले पनि बेलाबेलामा सम्झना हुन्छ । त्यही यट्खाटोलमा बसेको समयमा हजुरआमा बित्नुभएको थियो । 
दुई कक्षादेखि मेरो पढाइ घरछेउको खडुवालकोट आधार स्कुलमा सुरु भयो । चार कक्षासम्म मैले त्यहीँ पढें । बा र हजुरबा सहर र गाउँ गरिराख्नुहुन्थ्यो । उहाँहरूले मलाई जहाँ जाँदा पनि आफूसँगै लैजानुहुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ म उहाँहरूसँगै सहरमा कैयौं दिनसम्म बस्थें, जसले गर्दा मेरो पढाइ नियमित हुँदैनथ्यो र जाँच पनि राम्ररी दिन पाउँदिनथें । 
बा र हजुरबाको सामाजिक प्रभाव गाउँमा निकै राम्रो थियो । उहाँहरूलाई सबैले इज्जत गर्थे । मेरो कक्षा नियमित नभए पनि र मैले जाँच नदिए पनि अन्तिम परीक्षाफलका बेला हजुरबाले हेडमास्टरलाई ‘यसपल्टलाई पास गरिदिनुस्’ भने पुगिहाल्थ्यो । दुई र तीन कक्षा त राम्रोसँग जाँचै नदिई पास भइयो । चार कक्षा पढेको वर्ष पनि कहिले एक हप्ता सहर त, दुई हप्ता गाउँ, पाँच हप्ता गाउँ त, तीन हप्ता सहर गरी वर्ष बिताएँ । तर, चार कक्षाचाहिँ जाँच नदिई पास गर्ने वातावरण बनेन । हजुरबाले पनि हेडमास्टरलाई जाँचै नदिई मेरो नातिलाई पास गरिदेऊ भन्ने मन गर्नुभएन ।
म पढ्ने स्कुलमा महाँकाल भन्ने गाउँदेखि गोविन्द मास्टर साहेब, हरिहर मास्टर साहेब र केदार मास्टर साहेबहरू पढाउन आउनुहुन्थ्यो । उहाँहरू पढाउनमा विशेष लगनशील र कडा पनि हुनुहुन्थ्यो । तर, पर्याप्त समय नदिएकै कारण मेरो पढाइ भने गतिलो हुन सकेन ।
यसपछिका वर्षहरूमा मेरो पढाइ सहरमा भयो । चार कक्षा पास नगरे पनि बाले मलाई क्षेत्रपाटीस्थित कन्या मन्दिर स्कुलमा लगेर पाँच कक्षामा भर्ना गरिदिनुभयो । कन्या मन्दिर केटीहरूलाई मात्र पढाउने स्कुल हो । तर, त्यसबेलासम्म पाँच कक्षासम्मचाहिँ ‘कोएजुकेसन’ थियो । त्यसबेला ठुल्दाइ भन्ने हिसाब सिकाउने एक जना कडा स्वभावका मास्टर हुनुहुुन्थ्यो । होमवर्क गरेर लगेन भने कुटिहाल्ने उहाँको डरलाग्दो स्वभाव थियो । उहाँको नामै सुन्दा पनि सबै विद्यार्थी थर्कमान हुन्थे । त्यसैले, अरू मास्टरको होमवर्क छुटाए पनि ठुल्दाइ मास्टर साहेबको होमवर्क छुटाउँदैनथें । तैपनि उहाँले खरो स्वरमा ‘खै, तिम्रो होमवर्क देखाऊ’ मात्रै भन्दा पनि मुटु ढुकढुक हुन्थ्यो । 
काठमाडौं र घरको दूरी न नजिक थियो, न धेरै टाढा नै । टाढा भएको भए पनि बरु डेरा नै लिइन्थ्यो होला । तर, त्यति धेरै नजिक पनि थिएन कि, हरेक दिन तुरुन्तातुरुन्तै आउजाउ गर्न सकियोस् । त्यही भएर म कहिले त्यौडकी माइली फुपूको घरमा केही महिना बस्थें । कहिले ज्याठाकी ठूलीआमाको घरमा केही समय बस्थें । कहिले फसिकेबकी ठूली फुपूकहाँ बस्थें त कहिले मखनस्थित मामाबाजेको घरमा । कहिले त बाहरू घरका कामदारलाई घर नै जिम्मा लगाएर काठमाडौंमा डेरा बस्ने गरी आउनुहुन्थ्यो । जसरी मेरो बसाइ अस्थिर थियो, त्यसैगरी मेरो पढाइ पनि । अरू बेलाजस्तै त्यो वर्ष पनि कहिले गाउँ त कहिले सहर गर्ने क्रम जारी रह्यो । त्यसैले, गाउँको स्कुलमा जस्तै मैले कन्या मन्दिर स्कुलमा पनि जाँचै दिइनँ । जाँचै नदिएपछि पास हुने पनि कुरै भएन । 
पास नभए पनि बाले अर्को साल रानीपोखरीको दरबार स्कुलमा छ कक्षामा भर्ना गरिदिनुभयो । दरबार स्कुल ठूलो भएको हुनाले यताउता र तलमाथि गर्दा रमाइलो लाग्थ्यो । बाटोमा फाट्टफुट्ट मात्र गाडी गुड्ने हुँदा स्कुल क्षेत्र दिउँसै शान्त हुन्थ्यो । त्यस्तो बेला घन्टाघरको आवाज ठूलो सुनिन्थ्यो । घन्टाघरको घन्टी ट्वाङ टुङ टिङ टाङ गर्दै ११ बज्दा एघारैपल्ट, १२ बज्दा बाह्रैपल्ट बज्थ्यो । त्यसरी घन्टी बज्दा ११ बज्दा एघारैपल्ट, १२ बज्दा बाह्रैपल्ट मनले पनि ट्वाङट्वाङ घन्टी गन्थ्यो । कक्षामा पढाइरहेका बेला घन्टी बज्यो भने आधा ध्यान मास्टरको अनुहार र आधा ध्यान घन्टाघरको आवाजमा जान्थ्यो । 


कहिले गाउँ त कहिले सहर गर्दैमा त्यो वर्ष पनि त्यसै बित्यो । त्यस वर्षको आधा समय म कक्षामा उपस्थित भइनँ । सधैं स्कुल नजाने भएकैले कक्षामा बस्दा पनि मेरो ध्यान पढाइमा एकोहोरिँदैनथ्यो । अधुरो पढाइकै बीच मेरो छ कक्षाको पढाइ पनि त्यत्तिकै तुहियो । 
छ कक्षा पूरै नपढे पनि म नयाँ स्कुलमा सात कक्षामा भर्ना हुने भएँ । त्यसताका जुद्धोदय र पद्मोदय हाई स्कुल काठमाडौंमा उत्कृष्ट र लोकप्रिय थिए । बाले फुपू बज्यैको नाति नारायण दाइलाई मेरो भर्नाको जिम्मा दिनुभयो । नारायण दाइले स्कुल मात्रै फेरिदिनुभएन, मेरो नाम पनि फेरिदिनुभयो । त्यतिबेलासम्म मेरो नाम मदन राजा थियो । बाको नाम रामकृष्णलाल भएकै कारण नारायण दाइले मेरो नामको बीचमा रहेको राजा शब्द हटाइदिनुभयो र कृष्ण शब्द राखिदिनुभयो । यसरी म मदनराजाबाट मदनकृष्ण भएँ । कृष्ण हुन पाएपछि मलाई राजा हुन मन लागेन । राजाभन्दा त कृष्ण नै माथि हुन् भनेर खुसी भएँ । नाम फेरेर दाइले पुतलीसडकस्थित पद्मोदय हाई स्कुलमा सात कक्षामा मेरो भर्ना गरिदिनुभयो । 
त्यो वर्ष भने दुई साता गाउँ, तीन साता सहर बस्ने नियम तोडियो । वर्षभरि नै म डिल्लीबजारस्थित फुपू बज्यैका नातिहरू नारायण दाइ र प्रयाग दाइको घरमै बसेर स्कुल जाने–आउने गरें । अघिका वर्षहरूमा वर्षभरि पढ्ने मौका नपाएकाले त्यो वर्ष सात क्लासमा अलि धेरै नै मिहिनेत गरेर पढें । 
कक्षामा बस्दा पनि नपढ्ने–नपढ्ने खालका साथीहरूसँग अलि परपर हुन्थें र पढ्ने–पढ्ने खालका साथीसँग नजिकिन प्रयास गरिरहन्थें, ताकि उनीहरूबाट पनि आफूलाई पढाइमा केही सहयोग पुगोस् । त्यसबेलाका साथीहरूमध्ये रामेश्वर केसी, वसन्त मिश्रहरूसँग पछिसम्म पनि मित्रता र सम्बन्ध कायम रहिरह्यो । नियमित पढाइले त्यो वर्ष मेरो पढाइ थोरै सुध्रियो । सात कक्षाको अर्धवार्षिक जाँच आइपुग्यो । यसअघि छ कक्षासम्म पढुन्जेल मलाई जाँच दिएको अनुभव नै थिएन । जाँचको एक दिनअघि एउटा साथीलाई सोधें, ‘भोलि जाँचमा के के गर्नुपर्छ ?’ साथीले भन्यो, ‘जाँचमा मसी बाँड्न ल्याउँछ, त्यो मसी घर लैजान दुई/तीनओटा खाली सिसी लिएर आउनुपर्छ ।’ 
त्यसताका फाउन्टेन पेनमा मसी भर्नुपथ्र्यो । मसी भर्दा हातभरि लाग्थ्यो र त्यो मसी लागेको हातले जहाँजहाँ छोयो, त्यहाँत्यहाँ मसीको दाग बस्थ्यो । तर, हातमा मसी लाग्दा खुब पढैयाजस्तो देखिने हुनाले रमाइलै लाग्थ्यो । 
भोलिपल्ट जाँचको दिन मसी भर्न भनेर मैले दुईओटा ससाना सिसी गोजीमा बोकेर गएको थिएँ । परीक्षा सुरु हुनुअगावै ‘मसी ककसलाई चाहिन्छ ?’ भन्दै पालेदाइले ठूलो सिसीभरिको मसी बाँड्न ल्याए । सबैले लुटालुट गरेर मसी थापे । मैले पनि के के न पाएसरी दङ्ग पर्दै दुइटै सिसीभरि मसी थापें । एक छिनपछि सरले कापी बाँडे । सबैले लिए, मैले पनि लिएँ । छेवैको साथीले सुरुमा कापी ढोग्यो र आफ्नो नाम लेख्यो । मैले पनि त्यसैगरी कापीलाई ढोगें र कापीमा आफ्नो नाम र रोलनम्बर लेखें । 
एकै छिनपछि प्रश्नपत्र बाँड्न ल्यायो । छेवैको साथीले प्रश्नपत्र ढोग्यो अनि मैले पनि उसैगरी ढोगें । त्यो साथीले भन्यो, ‘उत्तर लेख्नुभन्दा पहिले प्रश्नपत्रमा फुल मार्क कति लेखेको छ, पास मार्क कति लेखेको छ, त्यो हेर्नुपर्छ । अनि पास मार्क जति लेखेको छ, त्यतिमात्रको उत्तर लेखे पुग्छ ।’ 
मैले पनि कत्ति न टाठो हुँदै प्रश्नपत्र पढें । त्यसमा सबभन्दा माथि फुल मार्क १०० र पास मार्क ३० लेखिएको रहेछ । साथीले भनेअनुसार पास मार्क ३० लेखिएको हुनाले ३० नम्बरबराबरको मात्रै उत्तर लेखे पुग्छ भन्ने बुझें । त्यसैले ३० नम्बरबराबरको प्रश्नको मात्रै उत्तर लेखेर तोकिएको समयभन्दा अगाडि परीक्षा सकेर मख्ख परें । बाँकी ७० नम्बरबराबरको प्रश्न त मैले राम्ररी हेर्न पनि हेरिनँ । 
जाँच सकेर बाहिर आएपछि साथीहरूले सोधे, ‘जाँच कस्तो भो ?’ मैले दङ्ग पर्दै भनें, ‘एकदम राम्रो भो ।’ 
भोलिपल्ट पनि उसैगरी जाँच दिन बसें । उसैगरी प्रश्नपत्र बाँड्न ल्यायो । सबैभन्दा पहिले पास मार्क कति छ र फुल मार्क कति छ भनेर हेरें । त्यसमा पनि पहिलो दिनको प्रश्नपत्रमा जस्तै फुल मार्क १००, पास मार्क ३० नै लेखिएको थियो । त्यो दिन पनि मैले ७० नम्बरबराबरको जवाफ नलेखी ३० नम्बरबराबरको उत्तर मात्र लेखेर दङ्ग पर्दै घर आएँ । यसैगरी प्रत्येक दिन के के न गरेजस्तो दङ्ग पर्दै सबै विषयको जाँच सकें । 
नतिजा आउँदा म सबै विषयमा फेल भएँ । त्यसपछि पो थाहा पाएँ, सय नम्बरबराबरका सबै प्रश्नको उत्तर लेखेपछि पो ३०, ४० वा ५०, ६० नम्बर आउँदो रहेछ । मैले त कुनै पनि विषयमा ७० नम्बरको उत्तर नै लेखेको थिइनँ । मैले कुनै विषयमा १२, कुनैमा नौ त कुनैमा पाँच र सात नम्बर मात्रै पाएको थिएँ । के भएको होला भन्दै आफ्नो मार्कसिट हेरेर जिल्ल पर्दै घर फर्किएँ । 
घर पुग्नेबित्तिकै बाले सोध्नुभो, ‘रिजल्ट के भो ? पास भो ?’
मैले ठुस्स परेर भनें, ‘बा मैले त सबै प्रश्नहरूको उत्तर राम्रैसँग लेखेको थिएँ । तर, नम्बरचाहिँ कस्तो थोरै–थोरै दिएर होल सब्जेक्ट फेल गर्देछ ।’ 
बाले कड्किँदै भन्नुभयो, ‘तंैले राम्रो लेख्नै सकिनस् होला ।’
मैले बालाई विश्वास दिलाउन खोज्दै भनें, ‘हेर्नु बा, मैले सबै पेपर राम्रोसँगै लेखेको थिएँ ।’
नियमित स्कुल गएको र मैले ध्यान दिएर पढेको देखेको हुनाले बाले मेरा कुरा पत्याउँदै भन्नुभयो, ‘पक्का हो ?’
मैले ठोकुवा गर्दै भनें, ‘पक्का ।’
‘ल, उसो भए तेरा कापी एकचोटि रिटोटल गराउनुपर्‍यो, ल मसँगै स्कुल हिँड् ।’ 
बाको ठुल्ठूलो स्वर सुनेर अर्को कोठाबाट के भो मामा ? भन्दै फुपू बज्यैको छोरा प्रयाग दाइ आउनुभयो । बाले दाइलाई दिक्क मानेको स्वरमा भन्नुभयो, ‘हेर न प्रयाग, बिचरा मदनले जाँचमा राम्रै लेखेर आएको रहेछ । पढ्न पनि राम्रै पढेको थियो । मास्टरहरूले कस्तो लापरबाही गरेर नम्बर दिएको हेर न ल । एकचोटि रिटोटल गराउनुपर्‍यो कि भनेर ।’
प्रयाग दाइले मेरो मार्कसिट माथिदेखि तलसम्म हेर्दै भन्नुभयो, ‘ल एक दुई पेपर भए पो रिटोटल गराउनु । सबै पेपरमा फेल रैछ । के रिटोटल गर्नु ?’ यति भनेपछि दाइले मतिर हेर्दे सोध्नुभयो, ‘खै, मदन तिमीसँग जाँच दिएका प्रश्नपत्र बाँकी छन् ?’ त्यतिबेलासम्म पनि सबै विषयमा फेल हुनुको पत्तो मलाई थिएन । मैले सबै विषयका प्रश्नपत्र दाइलाई एकएक गरी देखाउँदै ढुक्क भएर भनें, ‘मैले यो यो यो गरेर ३० नम्बरबराबरको पूरै एन्सर लेखेर आएको थिएँ ।’ 
मेरो कुरा सकिन नपाउँदै दाइले छक्क पर्दै सोध्नुभयो, ‘३० नम्बरबराबरको मात्रै उत्तर लेखेको ? बाँकी ७० नम्बरबराबरको किन नलेखेको त ?’ 
मैले निर्धक्क भएर दाइलाई कुरा बुझाउँदै भनें, ‘पास मार्क त ३० मात्र हो नि त । पास मार्क ३० मात्र भएपछि यति लेखे पुगिहाल्छ नि ।’ 
मेरो कुरा सुनेर दाइले अचम्म मान्दै सोध्नुभयो, ‘सबै पेपरमा ३०/३० नम्बरबराबर मात्र उत्तर लेखेको ?’ 
मैले भनें, ‘अँ ।’ 
मेरो पछिल्लो उत्तर सुनेपछि दाइले हल्का कड्किएको स्वरमा भन्नुभयो, ‘कसले भनेको तिमीलाई यत्ति मात्र लेखे पुग्छ भनेर ?’ 
मैले अलिकति हच्किँदै भनें, ‘साथीले ।’ 
दाइले रिसाएको स्वरमा भन्नुभयो, ‘साथीले ? को साथीले ? त्यो साथीको रिजल्ट के भो ? पास भो कि फेल भो बुझ ।’
पछि बुझ्दा त्यो साथीको पनि मेरैजस्तो गति भएको रहेछ । यो गल्तीबाट मैले जिन्दगीभरलाई पुग्ने गरी पाठ सिकें । सोही वर्षको फाइनल परीक्षामा मैले कुनै गल्ती नगरी उत्तर लेखें र होल सब्जेक्ट पास भएँ । 
पहिलापहिला फेल भएर मेरो स्कुल बदलिन्थ्यो । यसपालि भने पास भएरै पनि बदलियो । त्यसताका स्कुल बदल्दै पढ्ने विद्यार्थी धेरै हुन्थे । कोही समयमै भर्ना नगरेका कारण स्कुल फेर्थे, कोही फेल भएका कारण, कोही फी तिर्न नसकेका कारण त कोही अन्य कारण । मेरो भने अनेक कारण वर्षैपिच्छे स्कुल बदलिइरह्यो । 
बाले मलाई लैनचौरको शान्ति विद्यागृहमा आठ कक्षामा भर्ना गरिदिनुभयो । ज्याठामा आमाकी दिदी अर्थात् ठूलीआमाको घर थियो । बाले मलाई त्यहीँ बसेर पढ्ने चाँजो मिलाइदिनुभयो । 
(मंगलबार विमोचन हुने श्रेष्ठको आत्मकथा ‘महको म’ को अंश )

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७४ ०९:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्