कमल मादेन

पानी बिरालोलाई मायाको खाँचो

पानी बिरालो (फिसिङ क्याट) बिरालो समुदायको मूलतः माछा खाने वन्यजन्तु हो । दक्षिणी र दक्षिणपूर्वी एसियाका सिमसार क्षेत्रमा पाइन्छ, यो वन्यजन्तु । हाम्रा तराईको मल्लाह समुदायले माछा मारी जीवन निर्वाह गर्छ । त्यही भएर मुख्य आहार माछा भएको पानी बिरालोलाई ‘मल्लाह बिरालो’ भन्ने गरेको पनि पाइन्छ ।

भालुले भलो गर्छ

हिमालहरू आफूमात्रै उभिएका छैनन्, सिंगो हिमाली सभ्यता बोकेर बसेका छन्  । हिमाल भनेको चुचुरोमात्र होइन, त्यस भेगको जनजीवन र जैविक विविधता पनि हो  ।

थरीथरीका गुराँस

गुराँसका प्रजातिहरू फागुनदेखि जेठसम्म फुल्छन् । यसबीच पत्रपत्रिकामा अक्सर गुराँसबारे समाचार आइरहन्छन् । त्यसमा नेपालमा पाइएको गुराँस प्रजातिको संख्या उल्लेख हुन्छ । पर्या–पर्यटनका निम्ति गुराँस प्रजातिको विविधताले छुट्टै महत्त्व राख्छ । सरकारले यो वर्ष गुराँस सम्बन्धी दुई पुस्तक सार्वजनिक गरेको छ ।

संकटमा सालक

सालक विगत केही दशकयता संसारभर अत्यधिक गैरकानुनी रूपमा बेचबिखन हुन्छ । चोरी सिकारी हुने वन्यजन्तुको पहिलो स्थानमा सालक आउँछ । यसैले सालक हिजोआज विश्वभर सबैभन्दा बढी चर्चा पाइरहेको वन्यजन्तु हो । चीन र भियतनाममा पहिले सालकको मासु लगायत खबटा, नङ्ग्रा, छाला उपभोग हुन्थ्यो । हिजोआज संसारभर यसको उपभोक्ता बढेका छन् ।

असुरक्षित अर्ना 

म डेढ दशकपछि गतमाघ ५ मा चरा हेर्न कोसीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष पुगेको थिएँ । आरक्षमा पुस–माघ महिनामा साइबेरियाका चरा आउँछन् । बर्ड वाचर गाइड अनिस तिम्सिनाले हिजोआज चरा एकैठाउँ हेर्न आरक्षभन्दा मोरङस्थित बर्जुतालमा उपयुक्त हुने बताए ।

कमल मादेनका लेखहरु :

अरुणमा मेक्सिकन सूर्यमुखी

गएको मंसिरमा संखुवासभास्थित अरुण खोलाको तीरैतीर सयपत्रीजस्तै छपक्कै फुलेको वनस्पति देखेँ । फूलबाट सुगन्धित बास्ना आइरहेको थियो । ‘तिथोनिया डाइभर्सिफोलिया’ वैज्ञानिक नाम भएको उक्त वनस्पति कात्तिकमा त्यही बाटो खाँदबारी, नुम, हेदाङना गढी हुँदै गोलाबजार बास बस्न पुग्दा एकाध ठाउँमा मात्र फुलेको देखिएको थियो ।

क्यामेरा ट्रयापको हाउगुजी

संखुवासभास्थित मकालु र भोट खोला गाउँपालिकाको सिमाना तिब्बतसँग जोडिन्छ । तिहार अघि मकालु गाउँपालिका पुग्ने अवसर जुर्‍यो । जन्तुविज्ञ सागर दाहाल लगायतका साथी थिए । यात्राक्रममा वन्यजन्तु अनुसन्धानका विभिन्न आयामबारे चर्चा, परिचर्चा भए ।

नभेटिएका दुर्लभ सम्पदा

अरुण र वरुण उपत्यकामा दुर्लभ वनस्पति उल्लेख संख्यामा छन् । अरूण नदीकै नामबाट एक वनस्पति ‘इम्पाटियन्स अरूनेन्सिस’ नामकरण भएको छ । कृष्टोफर ग्रे–विल्सनले उक्त वनस्पति सेप्टेम्बर ९, १९८१ मा अरूण उपत्यकाको माथिल्लो कश्वा खोलाबाट संकलन गरेर सन् १९८९ मा विश्वका निम्ति नयाँ हो भन्ने खुलासा गरेका हुन् ।

सेतक चिनीमा अधुरो अध्ययन

कान्तिपुरमा कात्तिक ८ गते ‘सेतोचिनी (सेतक चिनी) चोरी–निकासी’ शीर्षकमा जाजरकोटको समाचार छापियो । वनस्पतिसम्बन्धी अध्ययनअनुसन्धानमा संलग्न रहे पनि मलाई सेतक चिनीबारे थाहै थिएन । यस्तो महत्त्वपूर्ण वनस्पतिको वैज्ञानिक अर्थात वनस्पतीय नाम थाहा पाउन नसकेकामा आफैंलाई नमज्जा लाग्यो ।

चराका चित्रमा छल

गत असोज १० गते साँझ फोटोग्राफर यात्रा राई थुलुङ, जन्तुविज्ञानका सह–प्राध्यापक कुलप्रसाद लिम्बु, एक्याप घान्द्रुक प्रमुख विदुर कुइँकेल, वरिष्ठ रेन्जर पवन यादवसँग म म्याग्दीको खोप्रा पुगेको थिएँ  । बिहानी पख फोटोग्राफर थुलुङले फाप्रे चरा (कमन हुपो) देखेछन्  ।