य:मरि अर्थात् मीठो रोटी

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौं — य:मरि पूर्णिमाको दिन अभिनेत्री अशिष्मा नकर्मीलाई सबैभन्दा धेरै उनको बाल्यकाल याद आउँछ । मामाघरमा हुर्किएकी उनी मामाहरूकै साथ लागेर य:मरि माग्दै घरदैलो पुगेका ती क्षण सम्झिन्छिन् । पछिल्लो समय नेपाल भाषाको फिल्म निर्माणतिर लागेकी अशिष्मा आइतबार य:मरि पूर्णिमाकै दिन भने हेटौंडामा व्यस्त थिइन् ।

फिल्मको गीत सुटिङ गर्दै गर्दा उनले मामाघरमा बनाएका ‘तातो’ य:मरिको स्वाद मनमनै खाइरहेकी थिइन् । ‘गत वर्ष पनि जुठो परेर य:मरि पूर्णिमा मनाउन पाइनँ,’ उनले भनिन्, ‘यसपालि खाएरै छाड्ने ठानेकी थिएँ ।’

यो प्रण भने सुटिङ सकेर मात्रै पूरा भयो । हेटौंडामा रहेका आफन्तजनको घरमा पुगेर उनले आफ्नो चाहना पूरा गरेरै छाडिन् । उनका अनुसार नेवार समुदायमा तिहारको देउसीभैलो जस्तै घर घर पुगेर य:मरि माग्ने चलन छ ।

उनी पनि सानो छँदा त्यसरी नै टोल छिमेक चहार्थिन् रे ।

‘अचेल भने यो संस्कृति हराउँदै गएको छ,’ उनले भनिन्, ‘उस बेला घरदैलोमै पुगेर य:मरि मागेर खानुको आनन्द बेग्लै हुन्थ्यो ।’

बजारिया खानपान शैलीले नेपाली फुड कल्चरलाई असर पर्नु स्वाभाविकै हो । यस्तै बुझाइ भएका केही युवाहरू भने य:मरि संस्कृति बचाउनतिर लागि परेका छन् । हरेक वर्ष नेप्लिज फेसन होमले मिस नेवा:का सहभागीहरूलाई य:मरि बनाउन लगाउने र सामूहिक रूपमा भोज खाने कार्यक्रम गर्दै आएको छ ।

उनीहरूसँगै बसेर पकाउने मात्रै नभई यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र स्वास्थ्यको पक्षबाट समेत य:मरिलाई बहसमा ल्याउँछन् । यसपटक मिस नेवा:हरूले लिटिल मिस नेवा:का सहभागीहरूलाई य:मरि बनाउन सिकाए । आफूभन्दा सानालाई य:मरि संस्कृतिको महत्त्व बुझाउन यसो गरिएको पूर्व मिस नेवा: सुनीता डंगोलले बताइन् ।
डिल्लीबजारस्थित होमकै कार्यालयमा आइतबार चामलको पिठोमा चाकु र खुदो मिसाएर कसरी सुन्दर बनावट दिने भन्ने ध्याउन्नमा थिइन् सुनीतासँगै पूर्व मिस नेवा एलिसा बज्राचार्य, जेनी मानन्धर लगायतको टोली ।

‘हेर्दा सजिलो लागे पनि पुरानै तरिकाले य:मरिको फिनिसिङ दिन अलिक मुस्किल नै पर्छ,’ सुनीताले भनिन् ।

वरिष्ठ कवि दुर्गालाल श्रेष्ठ य:मरि पूर्णिमालाई परिकारसँग मात्रै जोडेर सीमित राख्न चाहँदैनन् । ‘किसानहरूले आफ्नो वर्षदिनको मिहिनेत फलाएर उत्साहका साथ मनाउने पर्व हो यो,’ उनले भने, ‘किसानले अन्न उत्पादन मात्रै नगरेर कलात्मक ढंगले परिकार पनि बनाएर खान्छन् भन्ने भाव यो पर्वसित लुकेको छ ।’
यसपटकको पूर्णिमामा उनले य:मरि खाएर बगैंचामा आनन्दले घाम तापे । उनका अनुसार नेवार भाषामा ‘य’ भनेको मनपर्नु र ‘मरि’ भनेको ‘रोटी’ हो । विशेष गरी जाडो महिनामा बनाइने यो रोटीले शरीरमा तातो प्रदान गर्ने हुँदा स्वास्थ्यलाई समेत फाइदा पुग्ने उनले बताए ।

प्रकाशित : मंसिर १८, २०७४ ०९:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उँधौली उल्लास

कान्तिपुर संवाददाता

ललितपुर — किरात समुदायका महिलापुरुषले आइतबार राजधानीका विभिन्न ठाउँमा उँधौली चाड मनाए । यो चाडलाई लिम्बूले चासोक तङ्नाम, राईले साकेला, सुनुवारले फोलस्याँदर र याक्खा चासुवा भनेर मनाउने गर्छन् ।

‘वान युथ’ ले पाटन संग्रहालयमा गरेको कार्यक्रममा किराती युवायुवतीहरूले मौलिक पहिरनमा सजिएर साकेला र च्याम्बु्रङ नाच प्रदर्शन गरे । त्यहीँ अर्कातिर किराती खाना र सामानकास्टल थिए ।

आठ वर्षदेखि राजधानीमा रहेका इलामका सेन्दो लिम्बूचाहिँ फेस पेन्टिङ गराउन खोज्दै थिए । उनले कलाकार सुजिता चौधरीसामु पुगेर ‘सिलाम साक्मा’ बनाइदिन आग्रह गरे । चौधरी एकछिन अलमल्ल परिन् । सेन्दोले आफ्नो साथीको कोटमा अड्काइएको ‘सिलाम साक्मा’ देखाएपछि चौधरीले उस्तै लोगो सेन्दोको अनुहारमा उतारिदिइन् ।


‘सिलाम साक्मा लिम्बूहरूको एकताको प्रतीक हो,’ सेन्दोले भने, ‘म लिम्बू हुनुमा गर्व गर्छु । यो मेरो अनुहारमा देख्नेबित्तिकै मलाई सबैले लिम्बू भनेर चिन्छन् भनेर बनाउन लगाएको हुँ । आजको दिन अरू बनाउनुभन्दा पनि यही बनाउन मन लाग्यो ।’ यसले मृत्यु रोक्ने र नराम्रो नजरबाट जोगाउने मान्यता रहेको उनले सुनाए । गाउँतिर घरमा शुभकार्य पूजा गर्दा पनि सिलाम साक्मा बनाइने चलन रहेको पनि उनले सम्झिए ।

प्रलिमा रञ्जितले चाहिँ अनुहारमा य:मरि बनाइन् । भनिन्, ‘आज य:मरि खान पाएको छैन । एकदमै मिस गरिरहेकी छु । त्यसैले गालामा भए पनि बनाउँm भनेर ।’

उठेको रकम सोलुखुम्बुका बालबालिकाको शिक्षामा खर्च गर्न भनेर पनि आयोजित कार्यक्रममा ‘किरात राडु शाखम’ टोलीले साकेला प्रस्तुत गर्‍यो । राई समुदायका महिलापुरुष गोलबद्ध भएर ढोलझ्याम्टा बजाउँदै, चमर र सेउली हल्लाएर साकेला सिली प्रदर्शन गरे । बाजाको तालमा महिलापुरुष डोको, सिब्री, धनुर्वाण, कठुवा (रक्सी हाल्ने काठको भाँडा), खरवा (जाँड हाल्ने काठको भाँडा) बोकेर नाच्दै थिए ।

उता, लिम्बू महिलापुरुषको ‘केलाङ समूह’ ले च्याबु्रङ बजाएर धाननाच देखायो । याक्खाले डोकेनी नाच र सुनुवारले स्याँदरसिल प्रदर्शन गरे । श्रीतारा ब्यान्डले धिमे, मादल, झ्यालीलगायत बाजा बजायो । गायिका सुनीता थेगिम लिम्बूले गीत गाएर मनोरञ्जन दिइन् ।


विधिवत् पूजा भने ललितपुरको सानो हात्तीवनस्थित किरात धार्मिक स्थल (किरात माङहिम) मा गरियो । मुन्धुमी अर्थात् पुजारीहरूले नयाँ अन्न धान, अदुवा, मर्चा, पानी लगायत मुन्धुमविधिअनुसार पूजाआजा गरे । पूजारीले नयाँ अन्न पाकेपछि कुलपितृको पूजा र प्रकृतिलाई धन्यवाद दिएपछि सामूहिक रूपमा ग्रहण गर्नेपरम्परा छ ।


इतिहासविद् मन्जुल याक्थुम्बा लिम्बूका अनुसार उक्त वनमा १९०५ सालदेखि तत्कालीन नेपाली सेनाको किरात पल्टनमा कार्यरत किरात सैनिकले यसरी पूजाआजा गर्न थालेका थिए । त्यसयता त्यो कर्म निरन्तर रहेको छ । राई, लिम्बू, याक्खा र सुनुवार जातिको सामाजिक संस्थाले माग गरेअनुसार सरकारले २०५८ मा मंसिरे पूर्णिमालाई किरात चाड घोषणा गरेको थियो । २०६४ देखि उँभौली वैशाखे पूर्णिमा समेत किरात चाडकै रूपमा घोषणा गरी सार्वजनिक बिदा हुँदै आएको छ ।

प्रकाशित : मंसिर १८, २०७४ ०९:११
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT