विश्व हल्लाउने उद्यमी

दिनेश यादव

अधिकांश विकासोन्मुख मुलुकका सरकार साधारणतया व्यापारमैत्री हुँदैनन् । त्यसैले सुरुमा असफल हुने सम्भावना निकै हुन्छ । केही महत्त्वाकांक्षी व्यापार मालिकहरू भने जुनसुकै अवस्थामा पनि लगानी गर्न चाहन्छन् । सफल उद्यमी बन्ने व्यक्तिमा धेरै गुण हुन जरुरी छ, जसमा केही प्राकृतिक रूपमा प्राप्त गर्न सकिएला तर उद्यमी चम्किने भनेकै आफ्नो काम र अनुभवबाटै हो । सफल उद्यमी कुनै पनि उमेर समूहका हुन सक्छन् ।

तिनीहरू कुनै अमूक समुदायबाट पनि आउन सक्छ । उच्च शिक्षितहरू मात्रै राम्रा उद्यमी बन्न सक्छन् भन्ने छैन । फरक सोच भएका व्यक्ति मात्रै सफल उद्यमी बन्न सक्छन् । भनिन्छ, उद्यमी एउटा घोडाजस्तै हुन्छन्, जसले नयाँ विचारहरूको गाडीलाई तान्ने गर्छन् । काममा आनन्द लिने, गम्भीर, आत्मविश्वासी, राम्रा योजना बनाउने, कार्यस्थल र बाहिर दुवै स्थानमा सकारात्मक सम्बन्ध कायम गर्ने क्षमता भएकाहरू मात्रै सफल उद्यमी बन्न सक्छन् । केही यस्ता उद्यमी छन्, जो विकासोन्मुख मुलुकबाट व्यवसाय थालेर विश्व हल्लाउने हैसियत राख्न थालेका छन् । 

एलिको ड्याङ्गोटे
नाइजेरियाली नागरिक एलिको ड्याङ्गोटे अफ्रिकाकै सबैभन्दा धनाढ्य हुन् । आफैंले सञ्चालन गरेको सिमेन्ट, चिनी, पिठोलगायतका उद्योग नै उनको सम्पत्तिको स्रोत हो । उनको सिमेन्ट उद्योग अफ्रिकाकै सबैभन्दा बढी सिमेन्ट उत्पादन गर्नेमा पर्छ । सन २०१५ मा आफ्नो ड्याङ्गोटे सिमेन्ट उद्योगको विस्तार गरेर उनले क्यामरुन, इथिओपिया, जाम्बिया र तान्जानियासम्म पुर्‍याए । उनको उद्योगबाट वार्षिक ३० मिलियन टनभन्दा बढी सिमेन्ट उत्पादन हुने गरेको छ । सन् २०१८ सम्म यो उत्पादन क्षमता दोब्बर बढाउने ड्याङ्गोटेको योजना छ । ड्याङ्गोटे सिमेन्टमा हाल ९० प्रतिशत उनको हिस्सेदारी छ । उनका अन्य कम्पनीहरू ड्याङ्गोटे समूहअन्तर्गत सञ्चालित छन् । यो समूहअन्तर्गत नुन, चिनी र पिठो उत्पादन कम्पनी छन् । यो समूह अफ्रिकाको १५ मुलुकमा सक्रिय छ ।

नाइजेरियाली मुद्रा कमजोर भएपछि उनको कुल सम्पत्ति अघिल्लो वर्ष केही घटयो । तर, निराश भने उनी भएनन्, आफ्नो पथमा लागिरहे । ड्याङ्गोटे धेरै वर्ष नाइजेरियामा बसोबास गर्ने प्रमुख व्यापारिक घारानियाका हुन् । 
ड्याङ्गोटे धनाढय मुस्लिम परिवारमा ५९ वर्षअघि जन्मिएका हुन् । उनीे पुख्र्यौली सम्पत्तिभन्दा पनि आफैंले केही गर्नुपर्छ भन्ने सोचका साथ अघि बढे । भनिन्छ, हुने बिरुवाको चिल्लो पात । हो उनी सानैमा चिल्लो पात भएर निस्किए । त्यसैको प्रमाण उनको प्राइमरी स्कुलमा पढ्दाको संघर्षलाई लिन सकिन्छ । त्यस्ताका उनी मिठाईका बाकस खरिद गर्थे र त्यो बेचेर रकम जम्मा गर्थे । यसमा उनको धेरै रुचि थियो । लामो समयसम्म यसलाई निरन्तरता दिए । सन् १९७७ मा उनी आफैंले सानो व्यापारिक फर्म ‘द ड्याङ्गोटे ग्रुप’ स्थापना गरे । आज उनको यो कम्पनी बहु–ट्रिलियन कम्पनी बनेर बेनिन, घाना, नाइजेरिया र टोगोलगायतमा सक्रिय छ । उनको समूह नाइजेरियाको चिनी बजारलाई आफ्नो कब्जामा गरेको छ । यति मात्रै होइन, उनको कम्पनीले उत्पादन गरेको चिनी सफ्ट ड्रिंक कम्पनीहरू, ब्रेवरिज र कन्फेक्सनर्सका लागि प्रमुख आपूर्तिकर्ता बनेको छ । ड्याङ्गोटे समूह ड्याङ्गोटे सुगर रिफाइनेरी, ड्याङ्गोटे सिमेन्ट र ड्याङ्गोटे फ्लोवरलगायतका उद्योगसहित ठूलो व्यापारिक कम्पनी बनेको छ । सन् २०१२ मा ड्याङ्गोटेले नाइजेरियाली बन्दरगाह प्रशासनसँग अपापा पोर्टको केही जमिन लिजमा लिएर त्यहाँ मैदा/पिठो उत्पादन गर्ने उद्योग सञ्चालनमा ल्याए । सन् १९९० को दशकमा उनले नाइजेरियाको केन्द्रीय बैंकसँग सस्तोमा कर्मचारीका लागि बस चलाउने प्रस्ताव गरेका थिए, ती बसहरू आफ्नै यातायात कम्पनी खोलेर सञ्चालनमा ल्याउने उनको सोच रहेछ, पछि त्यो कार्यान्वयनमा आयो । 

उनको चिनी प्रशोधन उद्योग अफ्रिकाकै सबैभन्दा ठूलो र विश्वकै तेस्रो हो, उनको कम्पनीले वार्षिक ८ लाख टन चिनी उत्पादन गर्छ । ड्याङ्गोटे समूहको आफ्नै नुन उद्योग र मैदा मिल छ । यो कम्पनी चामल, माछा, पेस्ता, सिमेन्ट र मलको प्रमुख निर्यातकर्ता समेत हो । 

कम्पनीले कटन, काजु, कोकोआ, तिलको बीउ र अदुवा विभिन्न मुलुकमा निर्यात गर्छ । कम्पनीको प्रमुख लगानी रियल स्टेट, बैंकिङ, यातायात, कपडा, तेल र ग्यासमा पनि हो । पश्चिम अफ्रिकाकै सबैभन्दा ठूलो औद्योगिक समूहमा दरिएको उनको कम्पनीले ११ हजारभन्दा बढीलाई रोजगारी दिएको छ । ड्याङ्गोटेले टेलिकम्युनिकेसन्समा समेत लगानी गरेका छन् । उनले नाइजेरियाभरि १४ हजार किलोमिटरमा फाइबर अप्टिक केबल बिछ्याउन सुरु गरेको छ ।

ज्याक मा 
चीनको झेजिआङ प्रान्तको ह्याङझाउमा जन्मेका ज्याक मा अनलाइन सपिङ सेवा सञ्चालन गर्ने कम्पनी अलिबाबा समूहका प्रमुख हुन् । उनको लगानी ई–कमर्स, अनलाइन लिलामी होस्टिङ, अनलाइन मनी ट्रान्सफर, मोबाइल कमर्स रहेको छ । इन्टरनेटमा आधारित व्यापार थालेर कम समयमै चर्चित उद्यमी बन्न उनी सफल भएका छन् । अलिबाबा ग्रुप खोल्नुअघि माको परिचय र पेसा फरक थियो । उनको जीवनका विगतका क्षणहरू धेरैका लागि प्रेरणादायक बन्न सक्छन् । सुरुमा उनको लगाव अंग्रेजी भाषा सिक्नमै थियो । उनी उमेर छिप्पिएपछि मात्रै अंग्रेजी सिकेका हुन् । अंग्रेजी सिक्नकै लागि उनी हरेक दिन आफ्नो घरबाट ४० मिनेट मोटरसाइकलमा चढेर दिनहुँ ह्याङझाउ होटल पुग्थे । त्यहाँ कार्यरत अंग्रेजी बोल्नेसँग घण्टौं अंग्रेजीमा गफिन्थे अनि फर्किन्थे । यति मात्रै होइन उनी आफ्नो अंग्रेजी भाषा राम्रो बनाउन ती अंग्रेजीभाषीलाई सित्तैमा सहरसमेत घुमाउँथे । यी सबैका बाबजुद पनि उनलाई अंग्रेजी सिक्न ९ वर्ष लाग्यो ।

उनीसँग जोडिएको अर्को एउटा रोचक प्रसंग उनको नामसँग सम्बन्धित छ । उनले एक जना विदेशीसँग पत्रमित्रता कायम गरे, तिनैले उनको नाम ‘ज्याक’ राखिदिएको आफैं बताउने गर्छन् । ती पत्रमित्रलाई उनको चिनियाँ नाम (मा युन) उच्चारण गर्न साहै्र गाह्रो पथ्र्यो । त्यसैले तिनले ‘ज्याक’ भनिदिएका हुन् । 

माले कलेजमा नाम लेखाउन धेरै संघर्ष गर्नुपर्‍यो । कलेज भर्नाका लागि उनले चार वर्षमा बल्ल प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण गरे । उनले ह्याङझाउ टिचर इन्स्टिच्युटमा भर्ना भएर सन १९८८ मा अंग्रेजीमा उनले बीए गरे । स्कुलमा छँदा उनी विद्यार्थी परिषद्का प्रमुख भएर काम गरेका थिए । स्नातक गरेपछि उनी ह्याङझाउ डिआन्जी युनिभर्सिटीमा अंग्रेजी र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार विषयका लेक्चरर बने । त्योभन्दा अघि उनले जागिरका लागि विभिन्न ३० ठाउँमा आवेदन दिइसकेका थिए, सबै ठाउँमा उनी अयोग्य ठहराइएका थिए । एउटा अन्तर्वार्तामा भनेका छन्, ‘म प्रहरी बन्न चाहन्थें, तिमी अयोग्य छौ भनेर रिजेक्ट गरिदियो ।’ उनी आफ्नै सहरको केएफसीमा समेत नोकरीका लागि गएका थिए । त्यहाँ जम्मा २४ जनाले निवेदन दिएकामा २३ जनाको छनोट भयो, मा मात्रै अस्वीकृत भएका थिए । उनी हावर्ड विश्वविद्यालयबाट उच्च शिक्षा हासिल गर्न चाहन्थे तर एक पटक होइन, दुई पटक होइन, १० पटकसम्म निवेदन दिँदा पनि उनी सफल हुन सकेनन् ।

अंग्रेजीका शिक्षक उनी अंग्रेजीमै परीक्षा दिँदा विश्वविद्यालयले उनलाई भर्नामा अयोग्य ठहरायो । सन् १९९४ मा उनले इन्टरनेटबारे सुनेका थिए । सन् १९९५ को सुरुमा उनी अमेरिका गए, त्यहाँ साथीहरूको सहयोगमा इन्टरनेटबारे थप जानकारी प्राप्त गरे । पछि माले आफ्नी श्रीमती र एक जना मित्रसित मिलेर २० हजार अमेरिकी डलरमा पहिलो कम्पनी खोले, उक्त कम्पनीले अन्य कम्पनीहरूका लागि वेबसाइट खोल्ने काम गथ्र्यो । त्यसताका आफ्नो कम्पनीको नाम ‘चाइना येल्लो पेजेज’ राखेका थिए । तीन वर्षमै उनको कम्पनीले ८ लाख अमेरिकी डलर जुटाउन सफल भयो । 

उनी कम्पनीहरूलाई वेबसाइट बनाउन घरमै बोलाउने गर्थे, त्यही कर्मले उनको भाग्योदय भयो । एक अर्को अन्तर्वार्तामा भनेका छन्, ‘इन्टरनेट अत्यन्तै स्लो चल्थ्यो, साढे तीन घण्टामा आधा पेज मात्रै खुल्थ्यो, त्यस क्रममा हामी पिउँथ्यौं, टीभी हेथ्र्यौ र तास खेल्थ्यौं तर नेट खुल्ने प्रतीक्षामा भने कायम रहन्थ्यौंं ।’ तिनै ज्याक मा आज अर्बपति बनेका छन् र उनको व्यापारिक सञ्जाल धेरैका लागि सहयोगी सावित भएको छ । उनले ३३ वर्षको उमेरमा पहिलो पटक कम्प्युटर खरिद गरेका थिए । सन् १९९८ देखि १९९९ सम्म माले चाइना इन्टरनेसनल इलेक्ट्रोनिक कमर्स सेन्टरको प्रमुख भएर काम गरे । सन १९९९ मा उनी त्यो जिम्मेवारी परित्याग गरी आफ्ना साथीका साथ ह्याङझाउमा आएर अलिबाबा खोले । हाल यही अलिबाबा विश्वव्यापी रूपमा फैलिएको छ । 

रिनाट अखमेतोभ
मजदुर वर्गीय परिवारमा जन्मेका रिनाट अखमेतोभ युक्रेनका बासिन्दा हुन् । उनका बुबा लिओनाइड कोइलाखानीमा काम गर्थे भने आमा न्याकिया पसलमा सहयोगीका रूपमा काम गरेकी थिइन् । उनको पारिवारिक पृष्ठभूमि व्यापारी नभए पनि उनले आफैंले खोलेको कम्पनीबाट मुलुककै सर्वाधिक धनाढ्य बने र सबैभन्दा बढी राजस्व बुझाउनेमा आफ्नो कम्पनीलाई पुर्‍याए । सोभियत संघको विघटनको पहिलो वर्ष उनले बढी जोखिम भएको व्यापारमा लगानी गरी मनग्ये धनार्जन गर्न सफल भएको एक अन्तर्वार्तामा बताएका छन् । जोखिम मोल्न लिन सक्ने खुबी भएकैले उनी सफल बनेका हुन् । सोभियत संघको पतनपछि कोइला र कोकमा लगानी गर्न कोही इच्छुक नभएको अवस्थामा उनले यसैमा लगानी गरे । उनको धनबारे विवादास्पद रिपोर्टहरूसमेत सार्वजनिक हुने गरेका छन् । सञ्चार माध्यमहरूमा उनीबारे कडा टिप्पणीहरूसमेत गरिए, केही लेखकले उनलाई ‘माफिया ठग’ सम्म भन्न भ्याए । तर, यी सब आलोचनालाई चिर्दै उनी आफ्नो पथमा कायमै रहे । आज युक्रेनकै सर्वाधिक धनाढय बनेका छन् । अखमेतोभले सन् २००० मा सिस्टम क्यापिटल म्यानेजमेन्ट ग्रुप (एससीएम) खोलेर अघि बढेका हुन् ।

यो कम्पनीमा २००९ सम्म आफूलाई सक्रिय बनाएका थिए । यस अवधिमा एससीएम युक्रेनकै सबैभन्दा ठूलो वित्तीय र औद्योगिक फर्म बन्यो । यो कम्पनीमा फलाम र खनिज, ऊर्जा, बैंकिङ र इन्स्योरेन्स, टेलिकम्युनिकेसन्स, मिडिया, रियल इस्टेटलगायत सयभन्दा बढी व्यापार एकै साथ सुरु गरे । कम्पनीको राजस्व १२ दशमलव ८ अर्ब अमेरिकी डलर पुग्यो । एससीएम समूहको सबैभन्दा ठूलो कम्पनी मेटिन्भेस्ट हो, यो खनिज र इस्पातको व्यापारमा सक्रिय छ । उनको बृहत् इस्पात (स्टिल) व्यापार विस्तार हुँदै गएर पछि युरोपकै ठूलो व्यापार बन्न पुग्यो । उनी युक्रेनियन फुटबल क्लब सख्तर डोनेत्सकका मालिक हुन् । सन् २००६–००७ र २००७ देखि ०१२ सम्म युक्रेनी संसद्का सदस्य भएरसमेत काम गरिसकेका छन् । डोनेत्सक नेसनल युनिभर्सिटीबाट कला/विज्ञानमा स्नातकसम्म पढेका उनी अघिल्लो वर्ष फोब्र्सको सूचीमा ७७१ स्थानमा थिए । 

रोबर्ट कुओक 
उनी मलेसियाका उद्यमी हुन् । उनको सम्पत्तिको स्रोत आफैंले सञ्चालन गरेको सिपिङ, पाम आयल (ताडको तेल उद्योग) र उखु खेती हो । हङकङ, सिंगापुर र मलेसियामा समेत सम्पत्ति अर्जेका छन् । उनको आम्दानीको सबैभन्दा ठूलो स्रोत पाम आयल उत्पादन गर्ने कम्पनी विल्मार हो, जुन अझै पनि विश्वकै सबैभन्दा ठूला कम्पनी हो । उनले आफ्नो व्यवसाय चिनीको व्यापारबाट थालेका हुन् । 

कुओकका बुबा २० औं शताब्दीमा चीनको फुजिआनबाट मलाया आएका थिए । उनी चिनियाँ फुझाउ भाषा बोल्ने परिवारमा हुर्केका हुन् । उनले आफ्नो व्यापार एउटा कार्यालयको सहयोगीका रूपमा थालेका हुन् । पछि आफन्तहरूको सहयोगमा छुट्टै व्यापार थाले । स्नातकपछि उनले जापानको चामल व्यापार विभागमा कलर्कको काम गरे । त्यहाँ आफ्नो पर्फमेन्स राम्रो देखाएपछि प्रमुखमा पदोन्नति भए । सन् १९५९ मा दुई जापानी साथीसँग मिलेर मलायन सुगर उत्पादन कम्पनी खोले । सन् १९६१ मा सस्तोमा भारतबाट चिनी आउन थालेपछि उनी एकाएक अत्तालिएका थिए । तर, चिनी प्रशोधन गर्ने व्यापारमा अडिग रहे, लगानी बढाए । फलस्वरूप मलेसियाको चिनी बजारमा उनको पकड ८० प्रतिशतसम्म पुग्यो । उनको कम्पनीले डेढ मिलियन टनसम्म चिनी उत्पादन गरेको थियो । जुन विश्वकै चीन उत्पादनको १० प्रतिशत हिस्सा हुन पुग्यो । त्यसैले त उनलाई ‘सुगर किङ अफ एसिया’ नामबाट पनि सम्बोधन गर्न थालियो । 

केहीले उनलाई किङ अफ कुकिङ आयल (खाना पकाउने तेलका राजा) समेत भनेर बोलाउँछन् । उनले सन् १९७१ मा सिंगापुरमा पहिलो पटक संग्रिला होटल खोले । त्यसको छ वर्षपछि उनले हङकङमा प्लट गरिएको जमिन खरिद गरी त्यहाँ दोस्रो होटल ‘कोवलुन संग्रिला’ खोले । सन् १९९३ मा उनको केरी ग्रुपले साउथ चाइना मर्निङ पोस्टमा म्युडोकको न्युज करपोरेसनबाट ३४ दशमलव ९ प्रतिशत सेयर खरिद गरे । उनको कम्पनीले सिंगापुर, फिलिपिन्स, थाइल्यान्ड, चीन, इन्डोनेसिया, फिजी र अस्ट्रेलियालगायतका मुलुकमा आफ्नो लगानी विस्तार गर्‍यो । चीनमा कोकाकोलाका लागि १० बोटलिङ कम्पनीमा उनले लगानी गरे, बेइजिङ वल्र्ड ट्रेड सेन्टरलाई आफ्नो बनाए । ९३ वर्षीय उनी चिनी कम्पनी र उखु खेतीमा आफ्नो लगानी कायमै राखेका छन् ।

लुइस कार्लोस सरर्मिएन्टो
कोलम्बियाका सर्वाधिक धनाढ्यमध्ये एक हुन्, लुइस कार्लोस सरर्मिएन्टो । निर्माण कम्पनीबाट व्यापार थालेका उनी पछि वित्तीय सेवाहरूतिर हानिए । ८२ वर्षीय उनी अझै पनि आफ्नो कम्पनी ‘ग्रुपो एभल’ का प्रमुखको हैसियतमा कायम गरिरहेका छन् । हाल उनको वित्तीय कम्पनीले कोलम्बियाका सबै बैंकसहित एक तिहाईमा उनको कब्जा छ । 

उनले सन् १९९० को दशकमा अवासीय र व्यापारिक भवनहरूबाट आफ्नो करिअर सुरु गरेका हुन् । निर्माण व्यापारमा आफूलाई स्थापित गरेपछि विभिन्न कम्पनीको प्राप्ति अभियानमा जुटे । झन्डै एक दशक जारी राखेको अभियानपछि उनी बैंक र वित्तीय सेवा कम्पनीतिर केन्द्रित भएका हुन् । सन् २००० सम्म उनी कोलम्बियाको टप बैंकिङ मोगुल बन्न सफल भए । यो अवधिसम्म पुग्दा स्थानीय बैंकहरूमा उनको पकड २२ प्रतिशतसम्म पुग्यो । पछि उनले होल्डिङ कम्पनीका रूपमा ‘ग्रुपो एभल’ स्थापना गरेका हुन् । यो कम्पनीमार्फत बैंकिङ गतिविधि, टेलिकम्युनिकेसन्स र रियल इस्टेटमा आफ्नो पकड बढाउँदै लगे । चारवटा प्रमुख बैंक र अन्य वित्तीय सेवालाई कोर संगठनका रूपमा स्थापना गरी आफ्नो सक्रियता पनि बढाए । आफ्नो परम्परागत व्यवस्थापनका कारण उनी हाल कोलम्बियाकै सफल उद्यमीमा दरिएका छन् । उनी लगानी गर्नमा सधै सचेत रहँदै आएकाले कोलम्बिया विभिन्न समस्यासँग जुधिरहेको अवस्थामा पनि उनको संस्थाले प्रगति गर्न छाडेन । 

उनले जे जति गरे आफ्नो लगन, परिश्रम र मिहिनेतबाटै गरे । कोलम्बियाको नेसनल युनिभर्सिटीबाट कला/विज्ञानमा स्नातक गरेका उनी अझै पनि साताको ६० घण्टासम्म काममा खटिने गरेका छन् । बंैकिङ र वित्तीय क्षेत्रमा मात्रै उनले आफूलाई सीमित राख्न चाहेनन् । त्यसैक्रममा उनले कोलम्बियाकै सबैभन्दा ठूलो अखबार एल टिएम्पो खरिद गर्नसमेत भ्याए । अखबार खरिद गरेको दुई महिना नबित्दै उनले बोगोटामा ग्रान्ड ह्यात निर्माण गर्ने घोषणा गरे । उनको सफलताको रहस्य रूढिवादी व्यापार अभ्यास हो । 

धानिन चियराभानोन्ट
थाइल्यान्डका सर्वाधिक चर्चित र धनाढय हुन्, उनी । उनले स्थापना गरेको चारोएन पोक्फान्ड समूह (सीपी ग्रुप) लाई कृषि व्यापार, खाद्य, टेलिकम्युनिकेसन्स, खुद्रा र वितरकजस्ता कोर व्यापारमा विस्तार गरे । उनका बुबा र काका सन् १९२० को दशकमा चीन छाडेर बैंकक आएका थिए । बैंककमा बीउ र कृषि रसायन बेच्न थाले । यो व्यापार एसियाभरि फैलियो, यसमा ठूलो संस्थामा प्राविधिक लगानीकर्ता र करारमा कृषि गर्नेहरूसमेत थपिँदै गए । सन् १९८० को दशकमा चारोइन पोक्फान्ड ग्रुप होन्डा, वाल मार्ट र टेस्कोजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डको पार्टनर बन्न पुग्यो । सीपी ग्रुप कृषि, टेलिकम्युनिकेसन्स, मार्केटिङ, डिस्ट्रिब्युसन र लजिस्टिक, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, पेट्रोकेमिकल्स, पोपर्टी र जमिन, क्रप इन्टिग्रेसन, इन्स्युरेन्स, अटोमोटिभ र घरपालुवा जनावरको खानाका लागि एसियाकै सबैभन्दा ठूलो समूह हो । ७७ वर्षीय उनी ठूला सम्झौताहरू गर्न धेरै निपुण भएकाले सफलताको मार्गमा अग्रसर छन् । 

(एजेन्सीहरूको सहयोग)

 

प्रकाशित : फाल्गुन ६, २०७३ १०:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सानको सरकारी जागिर

दुर्गा खनाल

सामाजिक सञ्जाल ‘युटुब’ मा एउटा च्यानल खुलेको छ, ‘लोकसेवा नेपाल’ । ग्राहक बनेरमा मात्र हेर्न पाउने त्यो च्यानलमा १ सय ८७ भिडियो सामग्री अपलोड छन् । यो च्यानल सरकारी जागिरमा छिर्नेबीच लोकप्रिय बन्दै गएको छ । साढे ८ हजारभन्दा बढी ग्राहक बनिसकेका छन् । त्यहाँ लोकसेवा आयोगबाट लिइने परीक्षाका पाठ्यक्रमअनुसारका सामग्री छन्, जुन तयारी गर्नेका लागि निकै उपयोगी छ ।

यो मात्र होइन इन्टरनेटमा खोजियो भने कैयौं यस्ता सामग्री पाइन थालेका छन् । मोबाइल एपदेखि फेसबुक पेज, ट्वीटर हेन्डलसमेत सरकारी जागिरमा प्रवेश गर्नेका लागि लक्षित गरेर बनेका छन् । लोक सेवा आयोग आफैंले ‘हेल्लो लोकसेवा’ फेसबुक पेज बनाएको छ । त्यो पेजमा जागिर खोज्नेका लागि आधिकारिक सूचना सम्प्रेषित हुन्छन् । पुस्तक र पत्रपत्रिका पनि धेरै छन् । प्रविधिको नयाँ प्रयोग गरेर पूर्वतयारीका लागि ‘भर्चुअल कक्षा’ हरू सञ्चालन हुन्छन् । काठमाडौंभन्दा बाहिर पढाउने शिक्षक नहुने भएकाले इन्स्टिच्युटहरूले स्थानीय तहमा भर्ना खोलेर परीक्षार्थी जम्मा पारी काठमाडांैमा शिक्षक राखेर भिडियो क्लाससमेत गर्दै आएका छन् । यो चित्रले पछिल्लो समयमा सरकारी क्षेत्र आकर्षक बनेको पुष्टि गर्छ । तर यसमा छिर्नका लागि केही पूर्वजानकारी आवश्यक छ ।

सरकार ठूलो रोजगारदाता
नियमित जागिर चाहनेका लागि सरकारी क्षेत्र सबै भन्दा ठूलो क्षेत्र हो । सरकारसँग सम्बन्धित विभिन्न निकायमा निजामती जागिर खुलिरहेको हुन्छ । निजामती, नेपाल प्रहरी, नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी, न्याय सेवा, सरकारी संस्थानमा हरेक वर्ष जागिरको अवसर खुल्छ । निजामती, नेपाल प्रहरी, नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी, विद्यालय शिक्षक, विश्वविद्यालयका शिक्षक कर्मचारीलगायत झन्डै साढे पाँच लाखभन्दा बढी दरबन्दी छन् । ती दरबन्दीमा खाली भएका पदको नियमति पूर्तिका लागि विज्ञापन हुने गर्छ ।
त्यस्तै ३७ वटा सरकारी संस्थान छन् । ती संस्थामा पनि जागिरको अवसर खुल्छ । सरकारको स्वामित्व रहेका अर्धसरकारी निकाय र स्थानीय निकायसमेतलाई जोड्ने हो भने जुनसुकै बेला पनि भर्ना र पदस्थापनको चटारो हुन्छ । निजामती, सेना, प्रहरी, शिक्षा सेवालगायतमा दरबन्दी रिक्त हुने बित्तिकै प्रत्येक वर्ष भर्ना प्रक्रिया सुरु हुन्छ ।

कसरी प्रवेश गर्ने ?
सरकारी सेवामा प्रवेश गर्न सुरुमा यसको परीक्षा पद्धतिबारे जानकारी हुनुपर्छ । सरकारी सेवामा लागि हुने प्रत्येक परीक्षामा लोकसेवा आयोगको संलग्नता हुन्छ । नेपालको संविधानमै आयोगले लिखित परीक्षा सञ्चालन गर्ने निकायहरू निर्धारण गरेको छ । संविधानअनुसार आयोगले निजामती सेवाका पदहरू, नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल, नेपाल, संघीय सरकारी सेवाका पदहरू, संघीय कानुनबमोजिम स्थापित वा नेपाल सरकारद्वारा गठित आयोग, संस्थान, प्राधिकरण, निगम, प्रतिष्ठान, बोर्ड, केन्द्र, परिषद् र यस्तै प्रकृतिका अन्य संगठित संस्थाहरू, नेपाल सरकारको ५० प्रतिशत वा त्यसभन्दा बढी सेयर वा जायजेथामा नियन्त्रण भएको संस्थान, कम्पनी, बैंक तथा समितिहरूका परीक्षामा संलग्नता जनाउँछ । निजामती सेवामा प्रवेश गर्नका लागि लोकसेवा आयोगले आफ्ना नौवटा अञ्चल पाँचवटा क्षेत्रीय कार्यालयबाट दरखास्त दिने व्यवस्था मिलाएको हुन्छ । ती स्थानमा गएर खुलेको समयमा दरखास्त हाल्न सकिन्छ । लोकसेवाले सञ्चालन गर्ने परीक्षा पद्धतिबारे जानकारी राख्नु सरकारी जागिरमा प्रवेश गर्नेका लागि पहिलो सर्त हो ।

समावेशी नीति
२०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि राज्यका सबै निकायमा समावेशी नीति लागू गर्ने निर्णय भयो । त्यही नीतिअनुसार सरकारी सेवा प्रवेशमा पनि समावेशी समूह निर्धारण गरी प्रतिस्पर्धा गराउन थालिएको हो । कुनै पनि निकायले नयाँ पदपूर्ति गर्दा ५५ प्रतिशत खुला र ४५ प्रतिशत सिट समावेशी समूहका लागि छुट्याउनुपर्ने बाध्यकारी व्यवस्था छ । समावेशी समूहमा महिला, मधेसी, आदिवासी/जनजाति, दलित, अपांग र पिछडिएको क्षेत्र गरी छवटा समूह छन् । समावेशी पदमा त्यही समुदाय र लिंगका व्यक्तिबीच मात्र प्रतिस्पर्धा हुन्छ । खुला प्रतिस्पर्धामा नाम निकाल्न नसक्नेले समावेशी समूहबाट निकालेर पनि जागिरमा भित्रिने अवसर पाउँछन् । यो प्रावधानका कारण पछिल्ला दिनमा समग्र रूपमा दरखास्त दिने संख्या नै बढिरहेको छ ।
लोकसेवा आयोगको २०७१/०७२ को प्रतिवेदनअनुसार ७ हजार ९ सय १४ पद माग गरेकामा ५ लाख ९९ हजार ६ सय ६८ जनाको दरखास्त परेको थियो । कुल दरखास्त दिनेमध्ये ६० प्रतिशत महिला र ३९ प्रतिशत पुरुष थिए । आयोगकै पाँच वर्षअघिको तथ्यांक हेर्ने हो भने ४४ प्रतिशत महिला र ५६ प्रतिशत पुरुष थिए । समावेशी नीतिका कारण प्रत्येक वर्ष समावेशी समूहमा प्रतिस्पर्धा बढ्दै गएको छ । पछिल्लो तथ्यांकअनुसार पुरुषभन्दा बढी महिला सरकारी जागिरका लागि आकर्षित भइरहेका छन् । नेपाल प्रहरी, सेना, सशस्त्र प्रहरीलगायतका शारीरिक अभ्यास गर्नुपर्ने संगठनमा पनि समावेशी नीति लागू भएको छ । ती निकायमा आपांगलाई भर्ना लिइँदैन । त्यसबाहेक अन्य सबै समूहमा छुट्टै प्रतिस्पर्धा गराइन्छ ।
त्यसैले यो क्षेत्रमा आउनेले दरखास्त दिने बेलामै समावेशी नीतिको ख्याल गरेर आफू कुन समूहमा पर्ने हो यकिन गर्नुपर्छ । त्यसको आधारमा खुला र समावेशी दुवैतर्फ प्रतिस्पर्धा गर्न पाइन्छ ।

तयारी यस्तो गरौं
निजामती सेवामा लिखित, सीप परीक्षण र मौखिक गरी तीन प्रकारका परीक्षा पास गर्नुपर्छ । खरिदार, नायब सुब्बा र अधिकृत तहमा छिर्नका लागि पहिलो पेपर पास गरेपछि मात्र अन्य परीक्षामा प्रवेश पाइन्छ । नेपाली सेना, प्रहरीमा भने शारीरिक परीक्षा पास गरेपछि मात्र अन्य परीक्षा दिन पाइन्छ । भर्ना लिनुअघि नै प्रत्येक पद र समूहको पाठ्यक्रम तय भएको हुन्छ ।
पाठ्यक्रममा आधारित भएर तयारी गर्दा पास हुन सहज हुन्छ । ‘निरन्तर रूपमा पढिरहने, पाठ्यक्रमलाई बढी ख्याल गरेर पढियो भने राम्रो हुन्छ,’ आपूर्ति मन्त्रालयका सचिव प्रेमकुमार राई भन्छन् । परीक्षाका लागि पहिलेभन्दा अहिले पढ्न केही सजिलो भएको छ । सामग्री संकलन गरेर पढ्दा उपलब्धि हासिल हुन सक्छ । काठामाडौं जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा कार्यरत शाखा अधिकृत महेशकुमार दाहालको अनुभवमा यो क्षेत्रमा प्रवेश गर्नका लागि केही धैर्य आवश्यक छ । ‘एक/दुईपटक फारम भरेर निस्किएन भनेर पढ्न छोड्नु हुँदैन, निरन्तरता दिइराख्नुपर्छ, नाम निकाल्न धेरै गाह्रो हुँदैन ।’ उनका अनुसार पछिल्लो समयमा तयारी कक्षालाई विद्यार्थीले अधिकतम प्रयोग गर्न थालेका छन् । त्यस्ता कक्षाले फाइदा त पुर्‍याउँछ नै, अलिक राम्रा लेखकले लेखेका किताबलाई भने नियमित रूपमा पढ्नैपर्छ । धेरैले घोकेर, सूत्र बनाएर पढ्ने गरेका छन् । ‘घोक्नेभन्दा पनि विषयवस्तुलाई बुझ्नेतर्फ लागियो भने धेरै कुरा छिटो जान्न सकिन्छ,’ शाखा अधिकृत दाहाल भन्छन् । तयारीका लागि अर्को विधि हो– छलफल । एक अर्काबीच छलफल गरी पढ्ने पद्धतिले पनि ज्ञानको दायरा बढाउने उनीहरूको अनुभव छ ।

तलब र सेवा सुविधा
सरकारी कर्मचारीको तलब र सेवा सुविधा आवश्यकताअनुसार सरकारले विशेष निर्णय र ऐनमार्फत पनि बढाउने गर्छ । हाल निजामती सेवाअन्तर्गत खरिदार तहको २२ हजार १ सय ६२, नायब सुब्बाको २३ हजार ५ सय, शाखा अधिकृतको ३० हजार ५ सय, उपसचिवको ३४ हजार २ सय १२, सहसचिवको ४० हजार १ सय ५०, सचिवको ५० हजार ४ सय १२ र मुख्य सचिवको ५४ हजार ५ सय ८७ रुपैयाँ तलब छ । पाँचौंस्तरको कार्यालय सहयोगीको समेत २१ हजार ३ सय ८७ रुपैयाँ तलब हुन्छ । यो तलब प्रत्येक वर्ष पुनरावलोकन हुने प्रावधान निजामती सेवा ऐनमा छ । तलबबाहेक राजस्व, संसद्लगायतमा विषेश भत्ताको समेत व्यवस्था छ ।
प्रधानमन्त्री कार्यालय, राजस्व कार्यालय, संसद्लगायतमा अतिरिक्त भत्ताको व्यवस्था कर्मचारीले आफ्नो धर्म, संस्कृति, परम्पराअनुसार मनाइने चाडपर्वका लागि खाइपाई आएको एक महिनाको तलब बराबर रकम प्रत्येक वर्ष चाडपर्व खर्चका रूपमा पाउँछन् । सरकारी सेवामा उपचार खर्च, अशक्त वृत्ति, अंगभंग भएबापत पाउने सुविधा, असाधारण पारिवारिक निवृत्तिभरण तथा उपदान, शैक्षिक भत्ता, शिशु स्याहार भत्तालगायतका सुविधा छन् । सेवामा छँदै वा निवृत्तिभरण पाउन थालेको सात वर्ष नपुग्दै मृत्यु भएमा निजको परिवारलाई वा निजको नाबालक भाइ वा अविवाहिता दिदी बहिनीले समेत पाउन सक्छन् ।
सेवामा छँदै मृत्यु भएमा निजको परिवारलाई १ लाख ५० हजार रुपैयाँ एकमुष्ट प्रदान गर्ने व्यवस्था छ । कर्मचारीको मासिक तलबबाट २ सय रुपैयाँ कट्टा गरी बिमा कोषमा जम्मा गर्ने र त्यति नै रकम नेपाल सरकारले थप गरी बिमांक रकम १ लाख रुपैयाँको बीसवर्षे सावधिक जीवन बिमा गरिदिने व्यवस्था पनि छ । बिमा कोषमा जम्मा भएको रकम कर्मचारीले सेवा निवृत्त भएपछि बिमांक रकम र बोनस पाउनेछन् । अध्ययन, तालिम वा अध्ययन भ्रमणको सुविधा पनि कर्मचारीलाई हुन्छ । यस्तो सुविधा पाँच वर्षसम्म पाउने व्यवस्था छ । अध्ययन, भ्रमण तालिम पूरा गरेपछि अनिवार्य रूपमा सेवा गर्ने कबुलियतनामा भने गर्नुपर्छ । सरकारी कर्मचारीको तलबबापतको १० प्रतिशत कट्टा गरी त्यति नै रकम थपेर सञ्चय कोषमा जम्मा हुन्छ । सञ्चय कोषमा रकम जम्मा गरेबापत कोषले दिने अतिरिक्त सुविधा पनि प्राप्त हुन्छ ।

“लोकसेवा भन्ने थाहै थिएन”
- प्रेमकुमार राई,सचिव, आपूर्ति मन्त्रालय

संखुवासभाको खाँदवारी १ खोरन्डेमा सामान्य कृषक परिवारमा जन्मिएको हुँ । घर तथा खेतको काम धेरै गर्नुपथ्र्यो । दु:खसुख गरेर पढाइलाई निरन्तरता दिएँ । २०३५ सालमा एसएलसी पास गरेपछि काठमाडौं आएर शंकरदेव कलेजमा भर्ना भएँ । काठमाडौं पहिलोचोटि आउँदा आफैंलाई पाखेजस्तो लाग्थ्यो । बोल्न नजान्ने, हिँड्न नजान्ने, खान नजान्ने भएकाले धेरै असहज हुन्थ्यो । त्यो बेला क्याम्पस राजनीति र आन्दोलनको अखडा थियो । समयमा पढाइ नभएकाले दुई वर्षमा सक्नुपर्ने पढाइ तीन वर्षमा पनि नसकिँदा घरबाट पठाएको पैसाले काठमाडौंमा टिक्न धौ–धौ पर्न थालिसकेको थियो । त्यसपछि जागिर खोज्ने ध्याउन्नमा लागें ।
सुरुमा मलाई लोकसेवा भन्ने थाहै थिएन । गाउँमा घाँसदाउरा गर्दागर्दै एसएलसी पास गरियो । कलेजमा पनि दायाँबायाँ नगरी पढ्न तर्फ लागें । त्यही भएर अन्य कुराको जानकारी नै थिएन । एकदिन एक साथीले लोकसेवामा जागिर खुलेको छ भर्नुपर्छ भनेर फारम लिएर आए । मलाई यसरी जागिर खान पाइन्छ वा पास गरेर जागिर पाइएला भन्ने लागेको पनि थिएन । ती साथीले नै फारम भरिदिए संयोगबस मैले पास गरें । उनीचाहिँ फेल भएछन् । २०३७ देखि २०३९ सालसम्म खरदारका रूपमा महालेखा नियन्त्रण कार्यालयमा काम गरें । काम गर्दै थिएँ, कृषि विकास बैंकमा फेरि जागिर खुलेको रहेछ । तलब राम्रो भएकाले त्यहाँको जाँच दिएँ, पास भएँ । बैंकको जागिर राम्रो र काठमाडौंमा नै काम गर्न पाइन्छ भनेर महालेखा कार्यालयबाट राजीनामा दिएँ । एक महिना तालिम लिएपछि मलाई त ढेल्केबरमा पो पोस्टिङ गरे । बैंकको जागिर खान्न भनेर राजीनामा दिएँ । मलाई त्यति बेला जहाँ पनि पास गरेर नाम निकाल्न सक्छु भन्ने आत्मविश्वास पलाइसकेको थियो । त्यसपछि आयल निगममा सुब्बामा नाम निकालें । त्यसबेला आयल नियम नाफामा गएको हुँदा जागिर राम्रो थियो । तर, त्यहाँको कार्यशैली मन परेन । मनपरी ढंगमा काम हुँदोरहेछ । कार्यालयको दुरुपयोग गर्ने अनि कसैलाई बेवास्ता गर्ने कार्यको मैले खुलेर विरोध गरें । काममा दत्तचित्त भएर लागिरहेको थिएँ । एक दिन मेरा दुईजना साथी मलाई भेट्न कार्यालयमा नै आए । ५ मिनेट जति बसेर कालो चिया खाएर फर्किए । तर, यो कुरा मेरा हाकिमलाई मन परेन । उनले मलाई दुव्र्यवहार नै गरे । मलाई झाेंक चल्यो, राजीनामा दिएँ । राजीनामा स्वीकृत भएन । १८ दिनको तलब बाँकी थियो, त्यो छाडें, कार्यालय नै गइनँ । मलाई जागिरका लागि जाँच त जस्तोसुकै पनि पास गरिहाल्छु भन्ने घमण्ड थियो । करिब ३ महिनापछि महालेखा परीक्षक कार्यालयमा नाम निकालें र २०४४ सालमा शाखा अधिकृत पास गरें । साउनमा अधिकृतमा पास गरें । २०४४ देखि २०४७ सम्म आपूर्ति मन्त्रालयमा अधिकृतमा काम गर्दै त्यसपछि निरन्तर अघि बढ्दै अहिले सचिव भएको छु । २०५२ देखि ११ वर्षसम्म सामान्य प्रशासन मन्त्रालयमा बसें । यति धेरै वर्ष एउटै मन्त्रालयमा बस्दा धेरै निजामती कर्मचारीलाई चिनेको छु ।
२०५७ मा म उत्कृष्ट निजामती पुरस्कार प्राप्त गर्न सफल भएँ । मेरो अनुभवअनुसार लोकसेवा परीक्षामा सोर्सफोर्स चल्दैन । हामीजस्ता समान्य मान्छेसमेत आफ्नो मिहिनेत गरी यो स्थानमा आउन सक्नु यसको एउटा उदाहरण हो । यो क्षेत्रमा लाग्नका लागि मिहिनेतचाहिँ गर्नैपर्छ । नियमित पत्रपत्रिका अध्ययन गर्ने र कोर्ससँग सम्बन्धित किताबमा बढी ध्यान दिनु आवश्यक छ । लेखेर पढ्ने बानी भयो भने लेखन क्षमता बढ्छ, जुन परीक्षाका लागि उपयोगी हुन्छ । पहिले लामो उत्तर दिनेखालका प्रश्न आउँथे, निबन्धसमेत लेख्नुपथ्र्याे । अहिले बुँदाबुँदामा लेख्ने खालका प्रश्न आउँछन् । राम्रो गर्न खोज्नेका लागि पहिलेको भन्दा अहिले केही सहज छ । कोचिङ क्लासहरू पनि चल्छन् । पढ्ने सामग्री पनि पर्याप्त भेटिन्छन् । यसलाई प्रयोग गर्दा राम्रै हुन्छ । प्रश्नको उत्तर कसरी सन्तुलित रूपमा दिने भन्ने जानकारी नहुँदा धेरै फेल हुने गरेका छन् । परीक्षार्थीले प्रत्येक प्रश्न कति नम्बरको हो र त्यसलाई कति समय दिएर लेख्ने हो सुरुमै हिसाब गर्नुपर्छ । यस्तो भयो भने कुनै प्रश्नको उत्तर लामो र कुनै छोटो हुँदैन । यसको अर्थ उत्तर लामो दिनुपर्छ भन्ने होइन । लामो उत्तर दिएर, पाना भरेर मात्र पास भइँदैन । प्रश्नले खोजेको उत्तर छोटोमा दिए पनि नम्बर ल्याउन सकिन्छ । पछिल्लो समय पढ्ने पद्धति सजिलो भए पनि पास गरेर आउनेहरूमा एउटा कमजोरी मैले भेट्ने गरेको छु, त्यो भने काममा दक्ष नहुनु । धेरै सूत्र बनाएर पढ्ने, घोक्नेलगायतका विधि प्रयोग गर्नेको दक्षता भने कमजोर हुन्छ । त्यसैले बुझेर पढ्ने गर्नुपर्छ । त्यसलाई व्यावहारिक प्रयोगमा ल्याउन सक्नुहुनुपर्छ ।
समावेशी नीतिका कारण अहिले सरकारी जागिरमा समग्रमै आकर्षण बढेको छ । तर, अझै पनि बोर्डिङ स्कुलमा पढ्नेहरू भन्दा गाउँघरबाट आएका र सरकारी स्कुल पढ्नेकै संख्या बढी छ । बोर्डिङ स्कुलमा पढ्ने पुस्तामा अझै पनि सरकारी क्षेत्र त्यति आँखामा परेको छैन । हाम्रो कर्मचारीतन्त्रको कामगर्ने शैली र यसभित्रका कतिपय विकृतिले गर्दा पनि त्यस्तो भएको हुन सक्छ । हामी बाहिर बसेर सुधारको कुरा गरेर मात्र हुँदैन, आफैं पनि यो क्षेत्रमा आएर सुधार्नेतिर लाग्नुपर्छ । व्यक्तिगत रूपमा यो सेवामा लामो अवधि बिताइसक्दा एक प्रकारको सन्तुष्टि हुने अवस्था बन्छ । सरकारी सुविधाको प्रयोग गर्न पाइन्छ । सामाजिक प्रतिष्ठा पनि हुन्छ । देश विदेशमा अध्ययन भ्रमणको अवसर हुन्छ । इमानदार भएर काम गर्दा यी अवसर स्वत: आउँछन् ।
(कुराकानीमा आधारित)


प्रकाशित : फाल्गुन ६, २०७३ १०:४९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्