यी हुन् सरकारी स्कुल सुधार्न खटिएका 'भोलेन्टियर टिचर्स'

गणेश राई

शिक्षा मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार शैक्षिक सत्र २०६४ मा कक्षा १ मा १३ लाख ३४ हजार १ सय ९४ जना भर्ना भए । तीमध्ये ४ लाख ६४ हजार ७ सय ४३ मात्रै भर्खरै सम्पन्न एसईई (स्कुल एजुकेसन एक्जाम) मा सहभागी भए । ६५ प्रतिशत विद्यार्थी कक्षा १० नपुग्दै कता लागे त ? राज्यका लागि ठूलो च्यालेन्ज रहेको यो प्रश्नमाथि धेरै बहस हुन्छ ।

तर केही सय युवाचाहिँ यो समस्यालाई आफ्नै कर्मको माध्यमबाट चिर्न गाउँ–गाउँमा गएर पढाउँदै छन्, स्वयम्सेवी शिक्षकका रुपमा । टिच फर नेपाल (टीएफएन) नामक संस्थाले २०७० देखि ललितपुर, सिन्धुपाल्चोक र धनुषा जिल्लाका ४० वटा सरकारी स्कुलमा युवालाई खटाउँदै आएको हो । टीएफएनका प्रबन्ध निर्देशक शिशिर खनालका अनुसार यो अभियानमा दुई सय युवा सहभागी छन् । सामान्य निर्वाह खर्च लिएर गाउँका नानीहरुको भविष्य कोर्न हिँडेकाहरुमध्ये केही प्रतिनिधि पात्र आफ्नो अनुभव निकै उत्साहसाथ पोख्छन् : 

किशोर सुवेदी
कास्कीबाट मैले फर्मासुटिकल साइन्समा ब्याचलर्स गरेको छु । एमबीए पनि सकें । पहिलेदेखि दुर्गम क्षेत्रमा गएर समाजसेवा गर्ने लक्ष्य थियो । हामीजस्ता युवा आफ्नो कम्फोर्ट जोनभन्दा बाहिर आएर काम गर्नुपर्छ भन्ने लागेको थियो । टीएफएनले जुरायो । म ललितपुरको दक्षिणी सिम्ले भन्ने गाउँमा रहेको चण्डेश्वरी माविमा पढाउन जाँदै छु । म विज्ञान विषय पढाउँछु । दुई वर्ष त्यहीं रहनेछु । त्यो नितान्त तामाङ बहुल बस्ती हो । त्यो समुदायमा जन्मेर केही गर्न सक्छौं भन्ने भावनाको विकास गराउने, कक्षा कोठामा राम्रोसित पढाउने र समुदायले भोगेका समस्यामा विवेकले सकेजति समाधान निम्ति सहयोग गर्ने मेरो प्रयास हो । 

अमिता शर्मा
मेरो घर विराटनगर हो । मैले नेपाल ल क्याम्पसबाट बीएएलएलबी ग्राजुयट गरेको छु । धनुषाको मिथिलेश्वरको स्कुलमा अंग्रेजी विषय पढाउन जाँदै छु । सोसल इन्जस्टिसबारे काम गर्ने लक्ष्यले ल पढेको थिएँ । ग्रासरुटको एजुकेसन महत्त्वपूर्ण हो । कताबाट त्यहाँ पुग्ने भन्ने मात्रै थियो । म कमनवेल्थ युथ नेटवर्कमा पनि छु । वर्कसपमा सहभागी भइयो । मैले रिफुजी स्कुलका बच्चालाई पढाउने मौका पाएको थिएँ । त्यतिखेर कक्षा ८ को विद्यार्थीले एउटा वाक्य लेख्न नआउँदा समस्याबारे महसुस गरें । शिक्षा क्षेत्रमा मैले कन्ट्रिब्युट गर्नुपर्छ भन्ने लाग्यो ।

स्नेहा वज्राचार्य
मैले सोसल वर्क र आरडीमा ब्याचलर्स गरेको छु । अहिले दुई महिला र एक पुरुष कलिगसँगै श्री मावि मिथिलेश्वर धनुषामा अंग्रेजी पढाउन जाँदैछौं । काठमाडौंमै जन्मे, हुर्केकोले बाहिरका जिल्लाबारे खासै थाहा छैन । मधेस भनेपछि कहिल्यै नगएको ठाउँ हो । आफूलाई अलि च्यालेन्ज गरौं भनेर नै जान लागेको हो । दुई वर्षको कमिटमेन्ट छ । आफूमा र कम्युनिटीमा सोसल चेन्जेज ल्याउन कति सक्छु भनेर जान लागेको छु । टिचिङ भनेको कोर्स पढाउनेभन्दा पनि एक जना विद्यार्थीले सिकेको कुरा व्यवहारमा उतार्न सिकाउने हो । म प्रतिबद्ध छु । 

मन्दिरा रिजाल
म काठमाडौंमा जन्मे, हुर्कें । मैले यूएसबाट ब्याचलर्स एकाउन्टिङ सकाएर फर्कें । मलाई धेरैले किन नेपाल फर्केको भनेर सोध्नुहुन्छ । तर, मलाई आफ्नै देशमा फर्किनु पनि अवसर खोजिरहनुपर्छ र भन्ने लाग्छ । सबैले यूएस राम्रो भन्छन् । हो, राम्रो छ । तर हाम्रै देशमा धेरै पोसिबिलिटिज छन् । यो किन नदेखेको अचम्म लाग्छ । म गत वर्षदेखि सिन्धुपाल्चोकको कालिका उच्च माविमा अंग्रेजी पढाइरहेकी छु । पहिला जाँदा सामान्य टिचर त हो भन्थे । म र मेरो साथी ज्योतिजीले केही परिवर्तन ल्याएका छौं । हामीले पढाउनुको अतिरिक्त फोहरसम्बन्धी प्रोजेक्ट गर्दैछौं । विद्यार्थीका साथ फोहरजन्य सामग्री बटुलेर रियुज गरेका छौं । भर्खरै सम्पन्न एउटा मेलामा ती सामग्री बेचेर पाँच हजार पाँच सय रुपैयाँ संकलन गर्‍यौं । म सोसल इन्टरप्रेनरका रूपमा चिनिन चाहन्छु । 

विशाल न्यौपाने
मेरो घर नेपालगन्ज हो । म मेकानिकल इन्जिनियर हुँ । सिन्धुपाल्चोकको मानेखर्कमा एक वर्षदेखि म्याथमेटिक्स पढाइरहेको छु । सानैदेखि देशको विकाससँग रिलेटेड काम गर्छु भन्ने थियो । इन्जिनियरिङ गरेपछि केही चेन्ज हुनुपर्छ भन्ने लाग्यो । यसो हेर्दा एउटा स्कुलमा गएर पढाइरहेको छु । अझै ध्यान दिएर हेर्ने हो भनेचाहिँ म पूरै मानेखर्क नै बनाइरहेको छु जस्तो लाग्छ । मेरा विद्यार्थी तामाङ र ह्योल्मो समुदायका छन् । एउटा क्लास रुममा एक जना बच्चा असल विद्यार्थी बन्न सक्नु देशले एक असल नागरिक पाउनु हो । सुरुदेखि यसरी लाग्न सक्यौं भने देशप्रति प्रेम, फरक–फरक जातजाति, भाषा, वेशभूषा भए पनि आदरसम्मान गर्न सक्छ । एकता भावनाको विकास हुन सक्छ ।

रोशन ढुंगेल
मेरो घर सर्लाही लालबन्दी हो । आईएस्सीपछि त्रिचन्द्रबाट म्याथमेटिक्समा ब्याचलर गरें । ललितपुरको चौघरेमा पढाउँदै छु । त्यो ९८ प्रतिशत तामाङ बस्ती हो । त्यहाँ दुई वर्ष पूरा गरें । मैले एक वर्ष थप्ने निर्णय गरें । पहिलो वर्ष भूकम्पको अवरोध । दोस्रो वर्ष शिक्षकको अभाव । हामीले डेलिभरी गर्नुपर्ने नलेज बाँकी छ । समुदायको अनुरोधमा दोहोरिँदै छु । टिचिङ, स्टुडेन्ट लिडरसिप र सोसाइटीमा सहयोग मुख्य हो । भर्खरै श्रमदान गरेका थियौं । त्यसबाट समुदायले आर्थिक लाभ गर्‍यो । 

प्रकाशित : वैशाख ८, २०७४ १५:२९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

संकटमा मह शिकार

घनश्याम खड्का

म्याग्दी — अक्करे भीरहरुमा माहुरीले झुण्डाएका महका नाङ्ला जस्ता पोला झिक्न (मह शिकार गर्न) शुरु भएको छ । तर, यसवर्ष स्थानीय तहको निर्वाचन तयारीले अघिल्ला बर्ष जस्तो ब्यवसायिक रुपमा सवै भीरका मह भने भिकिने छैनन् ।

चैत–बैशाख भीर मह काढ्ने (शिकार गर्ने) सिजन हो । अहिले मह सिकारीहरु विभिन्न गाउँका भिर चाहर्दै महशिकार गर्न थालेका छन । ब्यवसायिक शिकारी बाहेक पनि स्थानियवासीले आ–आफ्नो क्षेत्रका भीरमा मह शिकार गर्छन् ।

‘मह शिकारको सिजन शुरु भएको छ । तर, यस बर्ष धेरै भीरमा पुग्दैनौं किनभने स्थानीय तहको निर्वाचनको तयारीमा लाग्नु छ’ चिमखोलाका ब्यवसायीक महशिकारी ओम पुनले भने, ‘दुई तीन वटा सजिला र नजिकका भीरमा मह शिकार गरी चुनावमा जाने हो । म आफै वडा प्रमुखमा चुनाव लड्ने भएकोले मह झिक्ने पुरै टिम चुनावमा खटिन्छौं ।’
 
विश्वमा विरलै हुने जोखिमपूर्ण महशिकार जिल्लाका प्राय: सवै उपल्लो भेगका बस्तीमा गरिन्छ । तर, मह झिक्ने परम्परागत सीप, रैथाने प्रविधि, युवामा वैदेशिक रोजगारीको आर्कषण आदि कारणले यो काम घट्दो छ । शिकारीले हेर्दै डरलाग्दो अक्करे भीरको कापाहरुमा लहरै टाँसिएका भीरमौरीका गोलाबाट चोयाको डोरीमा काठका छेस्का बाँधेर बनाएको पराङ (भर्‍याङ्ग) मा झुण्डिएर मह शिकार गर्ने गर्छन । धमाधम मह झिकिरहेका हुन्छन् ।
 
बजारमा विज्ञापन गरेर बिक्रि गरिने महको तुलनामा धेरै गुणा शुद्ध, स्वादिष्ट र शक्तिबद्र्धक भएकोले ‘सुगर’ रोगका विरामीले समेत औषधीको रुपमा भीर मह खोजीखोजी खाने चलन छ । मीठो र गुणकारी भएपनि भीरमह झिक्न भने गार्‍हो छ । चोयाको डोरीको भर्‍याङ्ग बनाई मह निकाल्ने परम्परागत विधिमा उच्च जोखिम रहेको छ । मह निकाल्ने मुख्य ब्यक्तिले सुरक्षा वेल्टसमेत नलगाउने र चोयाका पुराना लठ्ठा प्रयोग गरिने हुंदा दुर्घटनाको उच्च जोखिम रहन्छ । 

‘भीरमह झिक्दा बल, साहस र बुद्धीको आवश्यक हुन्छ । माहुरीले टोक्नेहुंदा पीडा खप्नसक्ने क्षमता अझ बढी चाहिन्छ । थोरै गल्तीले ज्यान जान्छ’ अर्का शिकारी मिथुन पाईजाले सुनाए । मिथुन अनुभवी महशिकारी ध्रुव पाईजाका छोरा हुन् ।
 
विश्वमा नै विरलै हुने जोखिमपूर्ण महशिकार म्याग्दीका उपल्लो लेकाली क्षेत्रका गाउँघरमा अझै फट्टफुट्ट देख्न पाईन्छ । तर जोखिमको तुलनामा महले मुल्य नपाएपछि भीरबाट मह झिक्ने परम्परागतसंगै शिप र रैथाने प्रविधि पनि लोप हुने अवस्थामा छ । त्यति मात्र होईन अब्यवस्थित मह शिकारले भीरमाहुरीको संख्यामा पनि कमी आउन थालेको छ । वेमौसममा र असुरक्षित तरिकाले जर्वजस्ती मह काढ्नाले भीरमाहुरी संकटमा परेका हुन् । 

‘पहिला गाउँले आफैले महशिकार गर्थे । बढी जोखिम भएकोले पेशामा आर्कषण नहुँदा सीप भएकाहरुले शुल्क तिरेर मह निकाल्छन् । जिल्लाको मुदी, गुर्जा, कुईने, चिमखोला, नारच्याङ्गका भीरमा बढी महसिकार हुन्छ । फिरन्ते माहुरीले आफनो वातानुकुलित अक्करे भिरमा पोला लगाए पनि (भिर मह) झिक्नका लागि सामुदायिक वन समुहहरुलाई शुल्क तिर्नु पर्छ । यसरी झिकेको महलाई पोखरा/काठमाण्डौ वा विदेश निर्यात गर्न भने वन कार्यालयबाट अनुमति लिनु पर्छ ।
 
भीरमह सवै भीरमा भने हुँदैनन् । भीर माहुरीले आफ्ना घार प्राय : अग्ला, सेपिलो र खोला वारिपारि वा छहराको नजिकै बनाउछन् । फिरन्ते जातिका माहुरीहरुले घामपानीबाट बच्न सकिने र आफ्ना सत्रुको आक्रमणबाट बच्न सुरक्षा हेरेर पहराको वीचमा घार बनाएपनि अक्कले मान्छेले चोयाको डोरीमा भर्‍याङ्ग बनाई झुण्डिएर माहुरीमाथी आक्रमण गर्छन् । जस्तो सुकै अक्करे भीरमा घार लगाएपनि गुण्कारी मह उत्पादन गर्ने भएकोले भिर माहुरी मान्छे जातिबाट भने बच्न सक्दैनन् ।
 
हिउँदमा जाडो छल्न बेंशी झरेका माहुरी बर्खाको गर्मी छल्न बैशाखदेखी हिमाली क्षेत्रतर्फ लाग्छन् । यस सिजनमा बढी फुलफुल्ने हुँदा चैतको सिजनमा महपनी धेरै निक्लन्छ । माहुरी तल र माथी गर्ने क्रमलाई ‘उधौली–उभोली’ भनिन्छ । माहुरीलाई हिउंदका दिन बढी कष्टकर मानिन्छ । फागुन–चैत–बैशाखमा नजिकै प्रर्याप्त चरन पाईने हुंदा माहुरीले मह पनि बढी उत्पादन गर्ने गर्छन् ।
 
महमा लेकाली जडीबुटीको मात्रा धेरै पाईने र विभिन्न रोग निको हुने विश्वासमा  भीर मह खोजी–खोजी खाने चलन रहेको छ । मह मीठो र गुणकारी भएपनि भिर मह झिक्न भने गार्‍हो छ । 

मह शिकारमा प्रयोग हुने मुख्य सामाग्री र प्रयोग अर्थ :

भीरौटे– भीरमा चढेर मह निकाल्ने ब्यक्ति । भीरमह झिक्दा बल, साहस र बुद्धीको आवश्यक हुन्छ । मह काड्दा माहुरीले टोक्ने हुँदा खप्न सक्ने क्षमता हुनुपर्छ ।

टाउको हान्ने– भीरको शिरानमा बसेर भीरमा चढेका शिकारीलई आवश्यक पर्ने सामाग्रीहरु डोरीको सहायताले तलमाथी गर्ने र डालोमा झिकेको महलाई तल भुईमा झार्ने ब्यक्ति । टाउको हान्नेले प्राय: पर बसेको अर्को ब्यक्तिको ईशाराको भरमा काम गर्छन । 

हंश – भीरमह झिक्दा लगाईने धुवाँको मुस्लो । धुवाँ लगाएपछि पोलामा बसकेका माहुरीहरु पोला छोडेर छेउ लाग्छन र भीरौटेले सजिलै मह झिक्न सक्छ ।

हंश लगाउने– भीरको पुछारमा बसेर धुँवा लगाउने ब्यक्ति । हंश लगाउनेले राम्रोसंग धुवाँ लगाउन नसकेमा माहुरीले महको चाका नछोड्ने र मह झिक्ने बेलामा धुवाँ लगाउन छुटाएमा माहुरीले भीरौटेमाथी आक्रमण गर्छन ।

पराङ– चोयाको डोरीको भर्‍याङ्ग । यो राम्रोसंग पानीमा भिजेन भने वा ज्यादै पुरानो भएमा चुँडिने खतरा रहन्छ । पराङ्ग भीर अनुसार लामो र छोटो हुन्छ ।

सुतरी– भीरमा रहेको पराङसँगै उत्ति लामो डोरी रहेको हुन्छ । यो डोरीमा मह राख्न चोयाको डालो झुण्डिईएको हुन्छ । भीरको शिरानमा बस्ने टाउको हान्नेले यो डोरीलाई तल माथी गर्छन । 

हाङ्गो– डोरीमा झुण्डाईएको डालोलाई भीरौटेले निगालोको लामो लठ्ठीको सहायताले महको चाका सम्म पुर्‍याउने र अड्याउन हाङ्गोले सहयोग गर्छ ।

टाङ्गो– भीरौटेले लामो निगालाको टुप्पोमा सानो हँसिया बाँधेका हुन्छन । यही हँसियाको सहयोगले भीरौटेले महको चाकालाई काटेर डालीमा खसाल्छन । यो औजारलाई भीरमह शिकारीले टाङ्गो भन्छन ।

भीरज्यौरी– पराङ्गमा झुण्डिएर मह झिक्दा महशिकारीहरुले गलवन्दी जस्तो कपडाको रुमालले पराङमा बाँध्ने गर्छन ।  

कासन दिने – भीरको शिरानमा रहेको टाउको हान्ने, महझिक्ने भीरौटे र पुछारमा रहेका हंश लगाउने ब्यक्तिहरु विच समवन्य गर्न अर्को ब्यक्ति केही पर बसेको हुन्छ । यो ब्यक्तिले आवश्यकता अनुसार तल र माथीका ब्यक्तिलाई निर्देशन दिने गर्छ । 

प्रकाशित : वैशाख ८, २०७४ १५:२९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT