चीनमा तीव्र विकाससँगै संस्कृति संरक्षण

अखण्ड भण्डारी

पुलिट्जर प्राइजका ह्याट्रिक विजेता अमेरिकी लेखक थोमस फ्राइडम्यानले भनेका छन्, ‘जब म ठूलो हुँदै थिएँ, मेरा अभिभावकहरू भन्नुहुन्थ्यो— छिटो खाना खाइसक, चीन र भारतका जनता भोकले छटपटाइरहेका छन् ।

अहिले म छोरीहरूलाई भन्ने गर्छु— छिटो होमवर्क सक, चीन र भारतका जनता तिमीहरूलाई जागिर दिन छटपटाइरहेका छन् ।’ 

हो पनि, चीन हेर्दाहेर्दै साँझ–बिहानको चिन्ताबाट सम्पन्नताको शिखरमा उक्लिँदै गएको छ । तीव्र सहरीकरण र उच्च मानव विकासका विश्वव्यापी सूचीमा अचेल चीनका धेरैवटा ठाउँ छुट्दैनन् । तीमध्ये कुनमिङ प्रायश: अग्रपंक्तिमा आउँछ । 
त्यही कुनमिङमा हालै रात्रिभोज चलिरहेको थियो । किस्ताबन्दीमा पस्किइने पृथक् परिकारले पेट डम्म भइसकेको थियो । सबैका अघिल्तिर पाथीभन्दा ठूला माटे–डबकामा अर्को विशेष परिकार आइपुग्यो । 
खानुअघि चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी स्ट्यान्डिङ कमिटी सदस्य एवं युनान पब्लिसिटी टिपार्टमेन्टका मन्त्री जाओ जिनले एउटा लोककथा सुनाए––

 ‘युनानको दक्षिणी क्षेत्र मेङ्जीमा तालको बीचमा सानो टापु छ । यो अति मोहक टापुले परापूर्वकालदेखि धेरैलाई लठ्याउँदै आएको छ । एकान्त खोज्ने, अध्ययन–अनुसन्धान गर्नेका लागि यो पहिल्यैदेखि अति लोकप्रिय थलो हो । 
सयौं वर्षअघिको कुरा हो । एक व्यक्ति दरबारिया पण्डितको कडा परीक्षा तयारी गर्न त्यही टापुमा जाँदो रहेछ । उसकी श्रीमती हरेक दिउँसो उसलाई खाना पुर्‍याउन पुल तरेर जान्थिन् । ऊ पढाइमा यति मन्त्रमुग्ध हुन्थ्यो कि खाना सेलाएर अति चिसो भएपछि मात्र पेटलाई सम्झन्थ्यो । पतिको पारा देखेर मन पोलिरहेकी महिलाले प्राकृतिक उपाय खोजिन् । उनले माटाको भाँडामा सुप बनाइन् । त्यसको माथि हल्का तेल तैर्‍याइन्, ता कि यो छिटो चिसो नहोस् । लोग्नेलाई मन पर्ने चामलको पिठोको नुडल्स छुट्टै उसिनिन्, साथमा लोकल कुखुराको मासु । 
जब लोग्ने खान तयार भयो, सुप र अन्य वस्तुलाई एकै ठाउँ मिसाइन् । सुप तातै थियो । तातो खान पाएर लोग्ने दंग पर्‍यो । उसले परीक्षा पास गर्‍यो, जस पायो नुडल्सले । पुल तारेर लगी खुवाइएको उक्त परिकारलाई ‘क्रसिङ द ब्रिज नुडल्स’ भन्न थालियो । र, यो युनानी जीवनको अभिन्न संस्कृति बनेर पुस्तौंपुस्ता आइरह्यो ।’ 

मन्त्री जाओका अनुसार यो अति विशिष्ट पाहुनालाई अनिवार्य खुवाइन्छ । हामी अघाएको पेटमा त्यही ‘क्रसिङ द ब्रिज नुडल्स’ को बाफ लिइरहेका थियौं । खाने कसरी, अटाउने कहाँ, अन्योलग्रस्त थियौं ।
‘यो सबै खाइसक्ने हो ?’ समूहबाट नेपाली भाषामा आश्चर्यमिश्रित प्रश्न फुत्कियो । 
‘आयोजकले के गर्छन्, पहिला हेरौं’, अर्को कुनाबाट उत्तर आयो, त्यहीं रुमल्लियो । 
मन्त्रीले भनेजस्तै त्यो अत्यन्त तातो थियो । र, घण्टौं तातो रहने विशेषताको थियो । उनले सचेत गराएकै पारामा होसियारीपूर्वक हामीले सुरुप्प पार्न थाल्यौं । जति खायो, उति नछोडौं लाग्ने, अनौठो गुण थियो त्यसमा । भोज समापनअघि उनले थपे, ‘यो प्रेमको देन हो । यसको सेवनले प्रेम नै बढाउँछ भन्ने युनानीको विश्वास छ । त्यसैले यसलाई लभ नुडल्स पनि भनिन्छ ।’ 
थपे, ‘अब हामीबीच पनि प्रेम झाँगिएको छ ।’ 


रूपमा संस्कृति भए पनि सारमा ‘लभ नुडल्स’ ले चिनियाँ समृद्धिको चिनारी दिन्छ । भोक मार्ने उसबेलाको उपाय अहिले सोख व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक आधार बनेको झलक मिल्छ । किनकि, यो सम्पन्नताको पहिचान हो । यसमा सुप र कुखुराको मासु मात्र होइन, विभिन्न खुराक मिसाएर स्वादिलो अनि पसिना छुटाउने बनाइन्छ । यो अत्यन्त पोसिलो मात्र होइन, निकै महँगो पनि छ । विशिष्ट आयोजकले विशिष्टै पाहुनालाई मात्र खुवाउन सक्ने हैसियततिर गइरहेको छ यो, जसले चीनको जनजीवनको हालतलाई प्रतिनिधित्व गर्छ । 

अर्थात्, त्यही सुपको परिष्कारको गतिमै युनान विकासमा हुइँकिइरहेको छ । चीनको चामत्कारिक विकासलाई सम्झँदा धेरैको मनमा झट्ट बेइजिङ र सांघाई आउँछन् । अलि धेरै जान्नेले छेङदु, जेङदु, हुवाइबेई, हुवाइनान, चोङक्वुइङ, हेङयाङ, सिङयाङ, गुइयाङ, फुजोउ, सियामेनजस्ता द्रुत गतिका सहरका नाम जोड्छन् । तर, समग्र विकासका हिसाबले छुटाउनै नहुने नाम हो— कुनमिङ । अर्थात्, युनान प्रान्तको राजधानी । 

यो सहर एक दशकमै उन्नतिको उचाइमा पुगेको हो । नवीनतम विकास भएकाले यसलाई फाइदा पनि छ— सबैजसो भौतिक संरचना योजनाबद्ध र साजसज्जायुक्त छन् । ‘विमानस्थलदेखि सडकसम्म डिजाइनका हिसाबले अब्बल छन्,’ युनान डेभलपमेन्ट एन्ड रिफर्म कमिसनका उपनिर्देशक ली जिन्जेले भने, ‘हरेक पूर्वाधारमा यहाँ सिर्जनशीलता खोजिन्छ । सिर्जनशीलतामा सुन्दरता हुन्छ भन्ने ठानिन्छ र सुन्दरतालाई अनिवार्य मानिन्छ । सहरी विकास त्यही ढंगले गरिएको छ ।’ 

रणनीतिक राजधानी
चीनको एक्काइसौं शताब्दीको महत्त्वाकांक्षी परियोजना बेल्ट एन्ड रोड इनिसियटिभ (बीआरआई) को एउटा केन्द्रविन्दुमा कुनमिङलाई राखिएको छ । दक्षिण तथा दक्षिण पूर्वी एसियाको योजनकारी थलो (हब) यही बन्दै छ । त्यसैले केन्द्र सरकारले यहाँ लगानी खन्याउँदै गएको छ । 
चीनलाई एसिया, युरोप, ओसियाना, पूर्वी अफ्रिकासम्म सडक मार्गले जोड्ने यस परियोजनालाई सफल पार्न राष्ट्रपति सी चिनफिङ जोडतोडले लागिपरेका छन् । सन् २०४९ मा पूरा गर्ने लक्ष्य राखिएको खर्बौं डलरको बीआरआई सफलतामा कुनमिङ अर्थात् युनानको प्रारम्भिक एवं महत्त्वपूर्ण भूमिका रहनेछ । 

कम्युनिस्ट पार्टीका नेता जाओका अनुसार कुनमिङ विभिन्न यातायात कोरिडोरलाई जोड्ने स्थल बन्दै छ । त्यसमध्ये सन् २०२० मा यहाँबाट सिंगापुरसम्म रेल जोडिनेछ, जसलाई चीनले अत्यन्त महत्त्व दिएको छ । 
सन् १९९२ मा सुरु गरिएको ‘ग्रेटर मेकोङ सब–रिजनल इकोनोमिक कोअपरेसन प्लान (जीएमएस)’ र त्यहीअन्तर्गत सन् २००० मा अघि सारिएको ‘वेस्टर्न डेभलपमेन्ट क्याम्पेन’ मा युनान पनि समेटिएको थियो । त्यसमा ६ प्रान्त, ५ स्वायत्त क्षेत्र र एक नगर छन् । त्यसैको परिस्कृत एवं विस्तृत रूपमा बीआरआईलाई लिन सकिन्छ, जसले विकास, उद्योग–व्यापार, संस्कृति एवं सुरक्षाका हिसाबले देश–देशलाई जोड्नेछ । 

‘हरित अर्थतन्त्र, जातीय संस्कृतिको पूर्ण जगेर्ना र तीव्र भौतिक विकास युनानका मुख्य लक्ष्य हुन्’, मन्त्री जाओले भने, ‘यसलाई आन्तरिक मात्र होइन, बाह्य सम्पर्क एवं सम्बन्धको थलो बनाउन द्रुत गतिमा लागेका छौं ।’ 
त्यसैको एउटा कडी हो— कुनमिङबाट भियतनाम, म्यानमार, थाइल्यान्ड, बंगलादेश र भारतसम्म जोड्ने सडक । यो २ हजार ५ सय ९७ किलोमिटर लामो हुनेछ । 

‘युनानमा यति सम्भावनाको खानी छ, यहाँ देखिएको विकास यसको सानो अंशसम्म होइन,’ युनान प्रान्तीय सरकारको विदेश मामला कार्यालय, सूचना विभागकी उप–निर्देशक जु जियाओकियानले भनिन्, ‘युनानको अग्रसरतामा एसियाली मुलुकले लाभ लिन सक्ने आधारहरू धेरै छन् । चीन सरकारको प्राथमिकता त्यसमै केन्द्रित छ ।’

तेङ सिआओपिङले सन् १९७८ मा वैदेशिक व्यापारको ढोका खोलेपछि चीनले ह्वात्तै फड्को मारेको हो । चीनमा मिश्रित किसिमको ‘समाजवादी बजार अर्थतन्त्र’ छ । त्यसकै आडमा उसले आफूलाई अघि लगिरहेको छ । त्यसकै एउटा नमुना हो कुनमिङ, जसले अर्थ–वाणिज्यका क्षेत्रमा क्षेत्रीय नेतृत्वको जमर्को गरिरहेको छ । त्यसका लागि चीनले यसलाई ‘रणनीतिक राजधानी’ का रूपमा उपयोग गरिरहेको छ । 

फूलैजस्तो फूलको सहर 
चीन भ्रमणमा जानुअघि नेपाली पत्रकार टोलीसँग काठमाडौंस्थित राजदूत यु होङले कुनमिङको फूलखेतीबारे वर्णन गरेकी थिइन् । ‘नेपाल र कुनमिङको भूगोल करिब–करिब मिल्छ,’ उनले भनेकी थिइन्, ‘त्यहाँको फूल संसारभरि निर्यात हुन्छ, नेपालमा त्यस्तै किन गर्न सकिँदैन ? तपाईंहरू त्यो पनि सिकेर फर्किनुहोस् भन्ने मेरो चाहना छ ।’

कुनमिङको सुन्दरतासँग फूलको साइनो पनि उत्तिकै जोडिएको छ । अधिकांश सडकका बीचका भाग एवं चोकहरू फूलै मुस्कुराइरहेका हुन्छन् । ‘सुन्दरता र संस्कृतिसँग यहाँ फूलको इतिहास जोडिएको छ,’ युनान डेलीकी पत्रकार येहोङले भनिन्, ‘वर्तमानमा आइपुग्दा यसले उच्च व्यावसायिकतासमेत आर्जन गरेको छ ।’

कुनमिङको एउटा आकर्षण यो हो, घर–घर र आँगन–आँगनमा फूलको सुगन्ध पोखिइरहेको हुन्छ । ‘कुनमिङको कमाइको महत्वपूर्ण हिँस्सा फूलको व्यापार पनि हो,’ युनान डेली प्रेस ग्रुपका सम्पादक डोरिस लिउले थपे, ‘यसले गरिबी उन्मूलनमा ठूलो भूमिका खेलेको छ । र, अब समृद्धिको आधार बनिरहेको छ ।’ 

युनान सरकारको कृषि मन्त्रालयको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार सन् २०१५ मा ४० अर्ब युआन (करिब साढे ६ खर्ब रुपैयाँ) फूल व्यापारबाट आर्जन भएको थियो । उक्त फूल चीनका विभिन्न भागका साथै ४६ मुलुकसम्म निकासी गरिएको थियो । 


पर्यटक प्रिय
‘तपाईं कुनमिङ घुम्न आउनुहुन्छ भने स्टोन फरेस्ट नछुटाउनुहोला,’ चाइना (कुनमिङ) इन्स्टिच्युट अफ साउथ एसियन एन्ड साउथ इस्ट एसियन स्टडिजका उपनिर्देशक गुआओ सुइआनको सुझाव छ, ‘यसले तपाईंलाई अर्कै किसिमको रोमाञ्चकता एवं सिर्जनशीलता प्रदान गर्नेछ ।’ कुनमिङबाट करिब ९० किलोमिटर दूरीमा रहेको ‘ढुंगे–जंगल’ आफैंमा आकर्षक गन्तव्य हो, जहाँ रूख प्रकृतिका ढुंगा छन् । 

चीनको दक्षिण पश्चिमी प्रान्त युनानको भियतनाम, म्यानमार र लाओससँग सीमा जोडिएको छ । नेपालको करिब ३ गुणा अर्थात् ३ लाख ९४ हजार वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफल रहेको युनानको ९० प्रतिशत भूभाग पहाडी छ । ‘कतिपय ठाउँ यस्ता छन्, जहाँ एकै दिनमा चारै सिजन हुन्छन्,’ टुरिस्ट गाइड लिसाले भनिन्, ‘यसको उदाहरण हो— डियान ताल ।’ उक्त ताल क्षेत्रमा एकै छिनमा गर्मी हुन्छ, एकै छिनमा ज्याकेट लगाउने जाडो । घाम चर्किइरहेको हुन्छ, अचानक पानी पर्छ । यो पनि प्रसिद्ध पर्यटकीय स्थल हो । 

युनान नेस्नालिटी भिलेज, युआन्टोङ टेम्पल, ग्रिन लेक, युनान प्रान्तीय संग्राहलयलगायत स्थलमा पर्यटकको भीड लाग्छ । युनान सरकारको तथ्यांक भन्छ— वर्षको ४० लाखभन्दा बढी विदेशी पर्यटक स्टोन फरेस्ट हेर्न मात्र पुग्छन्, जुन सानो अंश हो । 
 
सांस्कृतिक धरोहर
टोलको बीचमा ठूलो–गोलाकार–पक्की आँगन छ । त्यहाँ हरेक बिहान सांस्कृतिक कार्यक्रम हुन्छ । गत शनिबार बिहान त्यहीं कलाकारहरू प्रस्तुति दिइरहेका थिए । तीमध्ये केही युवती थिए, उद्घोषक पुरुष । उनले बीच भागमा कुर्सी राखे । र, चिनियाँ भाषामा केही भने, जुन हामीले बुभेनौं । 
अल चाइना जर्नालिस्ट एसोसिएसन विदेश विभागका उपप्रमुख मा यु यनले पत्रकार ओम शर्मालाई त्यता जान इसारा गरे । उनी गए । कुर्सीमा बसाइए । उनका दुवै तिघ्रामा युवती बसे । दुईतिरबाट अँगालो मारे । उनलाई युवतीका कम्मरमा समाउन लगाए । र, दुवै युवतीले प्यालाबाट रक्सी पिलाए । 

हामी थियौं युनान नेस्नालिटी भिलेजभित्र । र, यो थियो— अल्पसंख्यक जाति ‘यि’ को सांस्कृतिक प्रस्तुति । चीनमा २५ अल्पसंख्यक जनजाति छन् । तीमध्ये १३ जाति (तिब्बेतन, लिसु, नाक्सी, बाई, यी, जिङ्पो, डाई, वा, हानी, लाहु, जिनोउलगायत) युनानमै पाइन्छन् । तीमध्ये अधिकांश यस्ता जाति छन्, जो युनानमै मात्र छन् । त्यसैले पनि युनानलाई जातीय संस्कृतिको संग्रहालयसमेत भनिन्छ ।

नब्बे युआनको टिकट काटेर छिर्नुपर्ने यस ‘भिलेज’ भित्र पच्चीसै जातिका अलग–अलग गाउँ छन् । कुन जनजातिले कुन ठाउँको प्रतिनिधित्व गर्छन्, त्यही शैलीका घर र वातावरण बनाइएको छ । र, हरेक समुदायले हरेक बिहान सांस्कृतिक कार्यक्रम गर्छन् । त्यसलाई हेर्न पर्यटकको भीड लाग्छ । कार्यक्रममा सहभागी हुने कलाकारको पारिश्रमिकदेखि सम्पूर्ण खर्च सरकारले बेहोर्छ ।

‘चीनलाई चुनौती भनेकै विकाससँगै संस्कृति बचाउन सक्नु हो । युनान यस मामलामा निकै अगाडि छ,’ पत्रकार येहोङको ठम्याइ छ, ‘अन्यत्र आधुनिकताले परम्परा मार्छ । हामीले जगेर्नाको हदै प्रयास गरेका छौं । कुनै पनि जनजाति लोप नहुन् र तिनको संस्कृतिको व्यापक प्रवद्र्धन होस् भनेर नेस्नालिटी भिलेजको अवधारणा आएको हो ।’ 

युनान आर्ट थिएटरमा अल्पसंख्यक जनजातिका संस्कृतिमा आधारित प्रस्तुति ‘डाइनामिक युनान’ चलिरहेको थियो । परम्परागत गीत–नृत्यले युनानको समृद्धिलाई झल्काउँथ्यो । 
आदिवासी जनजातिका पहिरन, परम्परा, संस्कृति, रहनसहन, धर्म आदिलाई देखाउने उक्त प्रस्तुति मोहक थियो । नेस्नालिटी भिलेज डुल्दा त्यसैको झल्को मिल्थ्यो । लाग्थ्यो— युनान सभ्यताको उद्गम नै यही हो । 
creative@kmg.com.np

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७४ १४:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पुस्तक अंश : एेश्वर्यसँगै परीक्षा

काठमाडौं — रानी ऐश्वर्यसँग एउटा संयोग पर्‍यो । त्यतिबेला उनको वीरेन्द्रसँग विवाह भएको थिएन । मैले स्नातक प्राइभेट पढेको हुँ । एकपटक स्नातकको जाँच दिन काठमाडौं आएको थिएँ ।

शान्ति विद्यागृह लैनचौरमा सेन्टर पर्‍यो । एउटा बेन्चमा दुईजना परीक्षार्थी हुन्थे । मेरो बेन्चको अर्को छेउमा एश्वर्य परिन् । मेरो विचारमा उनले पनि प्राइभेट नै दिएकी थिइन् । 

जाँच दिन जाँदा ऐश्वर्यलाई पुर्‍याउन, लिन नै गाडी आउने । जुन दिन जुन विषयको परीक्षा हो त्यसको शिक्षक पनि गाडीमा सँगै आउने । रानी नभएकी भए पनि ऐश्वर्यलाई सबैले चिन्थे । राणाकी छोरी, त्यो शान छँदै थियो । राम्री पनि ।
त्यो बेला संस्कृत अनिवार्य थियो । ५० नम्बरको संस्कृतको जाँच स्नातकमा पनि हुन्थ्यो । संस्कृतको किताबमा भएको एउटा कथा परीक्षामा नेपालीमा लेख्नुपर्ने थियो । ऐश्वर्यले त्यो कथा धेरैजसो बिर्सिएकी रहिछन् । उनले मलाई कथा भन्न भनिन् । तपाईं आफूले लेख्दाखेरी मलाई पनि भन्नुस् भनिन् । मलाई त डर लाग्यो, कतै गार्डले समाउँछ कि ? मलाई परीक्षाबाटै निकाल्दिन्छ कि ?
 
‘डराउनु पर्दैन,’ उनले भनिन्, ‘यो अगाडि राखेको गार्ड हाम्रै मान्छे हो, केही गर्दैन तपाईं भन्नुस् ।’
 
अनि मैले बिस्तारै भनें । उनले सुनिएन, अलि ठूलो स्वरमा भन्नुस् भनिन् । अनि मैले ठूलो स्वरमै भट्याएँ । पूरै कक्षाले त्यो कथा सुन्यो र उत्तर पुस्तिकामा सार्‍यो । मैले सबैलाई ‘डिक्टेक्ट’ गराएजस्तो भयो । म भनिरहेको छु, सबैले सारिरहेका छन् । तर गार्ड केही गर्दैन । सुनेर बस्छ । मलाई अचम्म लाग्यो । बरु बाहिरबाट कोही आउन लाग्यो भने खोकेजस्तो गरेर रोक्ने संकेत दिन्छ । मान्छे अन्यत्रै गएपछि ल अब भन्नुस् भन्छ । 
त्यसपछि स्नातकको दीक्षान्त समारोहमा फेरि उनीसँग भेट भयो । त्यहाँ हेलो भन्नेबाहेक खासै कुरा भएन । 
 
उनी रानी भइसकेपछि सोसल वेलफेयर कमिटीका बैठकहरूमा फेरि भेट भयो । यसको अन्तिम बैठकमा चाहिँ म थिइनँ । कता विदेश गएको बेला थियो । त्यो बेला प्रजातन्त्र आइसकेको थियो । ऐश्वर्यको निकै विरोध भएको थियो । एनजीओ आईएनजीओमा उनको ठाडो हस्तक्षेप भयो भनेर सबले विरोध गरेछन् । ‘मैले त्यसरी आफ्नो स्वार्थ लिएर काम गरेको होइन । मलाई जुन दोष आयो त्यो उद्देश्यले काम गरेको होइन’ भनेर उनी बैठकमा रोएकी थिइन् रे । 
प्रजातन्त्र आएपछि शासनमा राजा रानीको भूमिका घट्यो । उनीहरू सार्वजनिक कार्यक्रममा उपस्थित हुने क्रम र दरबारकै भेटघाट पनि घट्यो । त्यसपछि मेरो खासै भेटघाट भएन । त्यसको केही वर्षपछि २०५८ सालमा भएको दरबार हत्याकाण्डमा राजा वीरेन्द्रको वंश नै नास भयो । आफ्ना तीन छोराछोरीसहित राजा रानी दुवैको निधन भयो ।
 
बन्दीपुरमा गणेशमान गोठालो 
गणेशमान कस्तो नेता हुनुहुन्थ्यो, नेपालको प्रजातन्त्रका लागि उहाँले कति संघर्ष गुर्नभयो भन्ने कुरा मैल भनिरहनु पर्दैन । यो नेपालको आधुनिक इतिहासको एउटा हिस्सा हो । उहाँले वामपन्थीसँग पनि मिलेर जाने भन्ने समझदारी नदेखाउनुभएको भए २०४६ सालको आन्दोलन सफल हुन्थेन होला र नेपालमा प्रजातन्त्रको पुनर्बहाली हुन्थेन होला । २०१७ सालमा खोसिएको प्रजातन्त्र फिर्ता ल्याउन उहाँले ३० वर्षे पञ्चायतविरुद्ध ठूलो आन्दोलन गर्नुभयो । योभन्दा ठूलो आन्दोलन र संघर्ष उहाँले राणा शासन ढालेर पहिलोपटक प्रजातन्त्र ल्याउनका लागि पनि गर्नुभएको थियो । २००७ सालभन्दा अगाडि उहाँलाई भद्रगोल जेलमा राखिएको थियो । उहाँलाई फाँसीको सजाय सुनाइसकेका थिए । अब त पक्कै फाँसी दिन्छ भन्ने भएपछि उहाँले जेलबाट भाग्ने रणनीति बनाउनुभएछ । त्यो समयमा म त सानै थिएँ । पछि अरूले भनेको सुनेको हुँ । 
 
मैले सुनेअनुसार उहाँले एउटा भरपर्दो सूत्र मिलाएर जेलभित्रै एउटा डोरी मगाउनुभएछ । ठूलो पाले पहरा रहने जेलबाट भाग्न गाह्रो थियो । पहरेदार रातभरि जेल घुमीघुमी रेकी गर्थे । जतिबेला पाले जेलको अर्कोपट्टि पुग्थ्यो । त्यतिबेला डोरीको सहाराले पर्खाल चढेर अर्कोपट्टि झर्नुपथ्र्यो । रातिको अँध्यारोमा कसैले नदेख्नेगरी उहाँले डोरी माथि फाल्ने अभ्यास गर्नुभएछ । र, सुरक्षाकर्मी अर्कोपट्टि पुगेको बेला डोरी माथि अड्काएर पर्खाल त उक्लिनुभएछ तर अर्कोपट्टि झर्नुपर्‍यो । त्यहाँ तल के छ उहाँलाई केही थाहा छैन । हेरौं भने रातिको अँध्यारोमा केही देखिँदैन । तैपनि छिटोछिटो डोरी तल झारेर त्यही डोरी समाउँदै झर्नुभएछ । तल झर्दै जाँदा जमिन नआइपुग्दै डोरी सिध्दिएछ । अब के गर्ने ? सायद १२–१५ फिट माथि नै उहाँ डोरीमा झुन्डिनुभएको थियो । ढिलो गरे सुरक्षाकर्मी आइपुग्थ्यो । उसले देखे सोझै गोली हान्थ्यो । त्यही डोरी समाएर माथि गए फेरि निस्किने यस्तो मौका नमिल्न सक्थ्यो । 
 
उहाँले सोच्नुभएछ, फेरि जेलमा गएँ भनें त फाँसी हुन्छ नै । बरु, हाम्फालें भने मरे त मरिहालियो, बाँचियो भने त बाँचियो । भित्र पक्का मरिन्छ, बाहिर बाँच्न पनि सकिन्छ । त्यसपछि आँखा चिम्लिएर डोरी छोड्नुभएछ । तल जमिनमा दुइटा कुरा रहेछन् । एउटा सिस्नोघारी, अर्को फुटेका सिसाका टुक्राहरू । उहाँ त्यसैमाथि खस्नुभयो । जीउभरि सिसाका टुक्रा गडेछन् । घाउ भएछ । 
 
घाउ भए पनि त्यही बसेर त भएन । उहाँ विष्णुमतीको तीरैतीर घिस्रिँदै बालाजु पुग्नुभएछ । त्यतिन्जेलमा गणेशमान जेलबाट भागे भन्ने कुरा प्रहरीले थाहा पाइहाल्यो । अनि त, सहरभरि उहाँको खोजी हुन थाल्यो । प्रहरीहरू सहरभरि यताउता दौडिएको उहाँले थाहा पाउनुभयो । हरेक नाका बन्द हुन थाले । अब लुक्ने कसरी ?
 
जेलबाट भागेको मान्छे, पहिले नै फाँसी सुनाइसकिएको, भेट्टाए भने त मार्छन् नै । कहाँ लुक्ने त भन्दा उहाँले एउटा जुक्ति लगाउनुभएछ । बालाजुमा एक जना सेनाको जर्नेलको घर रहेछ । घरमा जर्नेल थिएनन् । गणेशमान त्यही घरभित्र छिर्नुभएछ र जर्नेलकी श्रीमतीलाई ‘हजुर म माथि गाउँको मान्छे हुँ, भीरबाट लडेर यस्तो भयो । कति दिनदेखि केही खान पाएको छैन’ भन्नुभएछ ।  जर्नेलकी श्रीमती दयालु रहिछन् । उहाँलाई खानेकुराहरू ल्याएर दिइछन् । पानी, चिया र चिउरा खाएर एक छिन यो घरमै बस्नुभएछ । बालाजुका सबै घरमा प्रहरीले खानतलास गरिरहेका रहेछन् । यो घरबाहिर पनि प्रहरी आइपुगेछन् । एउटाले भनेछ— यहाँ पनि हेरौं । 
 
अर्कोले भनेछ— सेनाको जर्नेलको घरमा हामी सिपाहीले कसरी तलासी लिनु । हुँदैन, जाउँm भनेर फर्किएछन् । जर्नेलको घरमा खानतलासी हुन्न भन्ने थाहा भएर नै गणेशमान यो घरमा छिर्नुभएको थियो । यसरी जुक्ति लगाएर उहाँ प्रहरीबाट जोगिनुभयो । प्रहरीहरू गइसकेपछि जर्नेलकी श्रमतीलाई सत्य बताइदिनुभएछ । ‘बाहिर प्रहरीले खोजिरहेको, जेलबाट भागेको गणेशमान भन्ने म नै हुँ । तपाईंले मेरो ज्यान बचाइदिनुभयो । यस्तो अप्ठेरो परेको बेला मद्दत गर्नुभयो, धन्यवाद’ भनेर त्यहाँबाट हिँड्नुभएछ । 
पछि २०१२ सालमा म काठमाडौं पढ्न जुन बाटो आएँ, त्यही बाटो गणेशमान बन्दीपुर पुग्नुभएको रहेछ ।
 
बन्दीपुर पुगेर गणेशमान बालमुकुन्द पियाको घरमा तीन दिन गोठालो बस्नुभएछ । उनको घर टुँडीखेल जाने बाटोनेर थियो । त्यहाँ बस्दा गणेशमानले घाँस पनि काट्नुभएको थियो अरे । 
तीन दिन बसेपछि अलि थकाइ मरेछ । खाना पनि मजाले खान पाएपछि अलि फुर्ती आएछ । त्यसपछि जेल तोडेर भागेको गणेशमान मै हुँ, म यहाँ आएको कुरा कसैलाई नभन्नुहोला भनेर भारत जान्छु भनेर हिँड्नुभएको रहेछ । बन्दीपुरबाट चितवन झरेर माडी र ठोरी हुँदै गणेशमान भारत छिर्नुभएछ ।  त्यसको केही समयमा नै नेपालमा प्रजातन्त्रको आन्दोलन चर्कियो र राणाशासन ढल्यो । 
 
जनताको अधिकारका लागि आफ्नो ज्यानको कुनै परवाह नगर्ने, एकदमै साहसी र हक्की नेता गणेशमान हुनुहुन्थ्यो । पछि व्यक्तिगत रूपमा भेटघाट हुँदा मैले एकदमै साधारण, कुनै लोभलालच नभएको नेताका रूपमा उहाँलाई पाएँ । २०४६ सालको जनआन्दोलन सफल भएपछि त्यो आन्दोलनका सर्वोच्च कमान्डर गणेशमानलाई राजा वीरेन्द्रले दरबारमा बोलाएर प्रधानमन्त्री बन्न आग्रह गरे । तर, उहाँले प्रधानमन्त्री बन्नका लागि मभन्दा लायक छन् भनेर कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई अघि सार्नुभयो । अहिले भए कुनचाहिँ नेपालीले आफ्नो हातमा आएको प्रधानमन्त्री पद कसले पो अर्काको पोल्टामा हाल्थ्यो होला र ?
 (आइतबार सार्वजनिक भएको  ष्ठको पुस्तक  ‘घुमीफिरी बन्दीपुर’ को अंश ।)

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७४ १४:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्