२५० वर्षका २५

आधुनिक नेपाल राज्य निर्माण सुरु भएयता समाजका विभिन्न क्षेत्रमा विशेष योगदान पुर्‍याएका प्रतिनिधि पात्रहरू
पुरुषोत्तम सुवेदी

विश्वमा विरलै देश यस्ता छन्, जसको क्यालेन्डरमा ‘राष्ट्रिय स्वतन्त्रता दिवस’ छैन । हामी तिनैमध्येमा पर्छौ, जो कहिल्यै पराधीन भएनौं । तर नागरिक स्वतन्त्रताका लागि आफ्नै देशका शासकविरुद्ध भने हामीले पटक–पटक लड्नुपर्‍यो ।

यो भूखण्डका अन्य कैयौं मुलुकहरूले जस्तो सार्वभौमसत्ता गुमाउनु नपरेको गौरव पनि हामीलाई उपलब्ध छ । यो बिनाकसैको कर्म वा ‘आफ से आफ’ प्राप्त भएको चाहिं होइन । यसका पछाडि कैयौं व्यक्तित्वहरूको योगदान छ । कैयौंको बलिदान जोडिएको छ । यसरी राष्ट्र निर्माण गर्न योगदान दिने तिनै असंख्य व्यक्तिहरूमध्ये केही प्रतिनिधि पात्रहरूलाई सम्झने प्रयत्न हो— कोसेलीको यो विशेष अंक ।
नेपाली राज्यको सयौं वर्षे इतिहास धान्ने धरोहरहरू सबैको नाम अखबारका केही पृष्ठमा एकैपटक अटाउन सम्भव छैन । त्यसैले आधुनिक नेपाल राज्य निर्माण सुरु भएयता समाजका विभिन्न क्षेत्रमा विशेष योगदान पुर्‍याएका केही प्रतिनिधि पात्रहरूलाई हामीले यहाँ समेटेका छौं । अर्को साता पृथ्वीनारायण शाहले तत्कालीन कान्तिपुर राज्य जितेर आधुनिक नेपालको जग हाल्न थालेको २ सय ५० औं वर्ष प्रवेश हुँदै छ । उसबेला पृथ्वीनारायणले मुलुकको एउटा भौगोलिक प्रारूप कोर्ने काम गरेका थिए । त्यो ‘हार्डवेयर’ मा समयक्रममा ‘सफ्टवेयर’ हरू थप्दै जाने काम अरू कैयौं सपूतहरूले गरे । तिनैको सत्कर्मको फल हो आजको नेपाल । यहाँ हामीले यही २ सय ५० वर्षका २५ प्रतिनिधि कर्मवीरहरूको योगदानलाई सम्झेका हौं ।
पक्कै पनि, विकसित मुलुकहरूको दाँजोमा हामी आधुनिक विकासको सवालमा निकै पछाडि परेका छौं । मतलब यो होइन कि हामीले कत्ति पनि पाइला चालेका छैनौं । अकण्टक स्वतन्त्र राष्ट्रका रूपमा मात्र होइन, राजनीतिक तथा सामाजिक जागरण र नागरिक चेतनाका दृष्टिले हामी उत्तिकै अगाडि छौं । गत नोभेम्बरमा अमेरिकामा ४५औं राष्ट्रपति पदको निर्वाचनमा हिलारी क्लिन्टन पराजित भइन्, विश्वकै शक्तिशाली लोकतन्त्रले फेरि पनि पहिलो महिला राष्ट्रपति पाउने अवसर गुमायो । हामीले भने त्यसको एक वर्षअगावै विद्यादेवी भण्डारीलाई गणतन्त्र नेपालको दोस्रो राष्ट्रपतिमा निर्वाचित गरिसकेका थियौं । संसद्मा महिला प्रतिनिधित्वका सवालमा हामी दक्षिण एसियामै अग्रस्थानमा छौं । गणतान्त्रिक नेपालको संविधानले राजनीतिक अधिकारहरूको मात्र सुनिश्चितता गरेको छैन, शिक्षा र स्वास्थ्यलाई पनि मौलिक हकका रूपमा स्थापित गरेको छ । प्राथमिक विद्यालय भर्नाको समुदायगत अन्तर निरन्तर घट्दै छ । यी त प्रतिनिधि उदाहरण मात्र हुन्, अरू कैयौं सवालमा हामी प्रगतिपथमा छौं । 
यी सब उपलब्धि एकाएक सम्भव भएकाचाहिं होइनन् । यहाँसम्मको बाटो पहिल्याउनमा ज्ञात–अज्ञात असंख्य व्यक्तित्वहरूको प्रेरणादायी भूमिका छ । इतिहासमा नाम अंकित भइसकेकाहरू मात्र होइन, इतिहासले भुलेकाहरूको योगदानलाई पनि सम्झेर कदर गर्नु हाम्रो दायित्व हो । हामीलाई थाहा छ, राष्ट्र निर्माणको महाभियान सामूहिक योगदानको प्रतिफल थियो । त्यस क्रममा समाजका विविध क्षेत्रको अगुवाइ गरेका व्यक्तित्वहरूमध्येबाट हामीले केही अनुहारहरू यहाँ प्रस्तुत गरेका छौं । चाहे सामाजिक आन्दोलन होस् या प्रगतिशील आन्दोलन, सबैका नेतृत्वकर्तामध्ये हामीले केहीलाई मात्र समेट्न सकेका छौं । यस्तै, भाषा साहित्य र अन्य बौद्धिक फाँटमा योगदान पुर्‍याएका पनि केहीलाई मात्र स्थान दिन सकेका छौं । अर्थतन्त्र, समाजसेवा र अन्य थुप्रै क्षेत्रमा योगदान दिनेहरूमध्येबाट पनि हामीले केही प्रतिनिधि पात्रलाई मात्र अटाउन सकेका छौं । 
हामीलाई विश्वास छ, विद्रोही अभियन्ता योगमायालाई सम्झिँदा राणा शासनको परिधिभित्र पनि सामाजिक सुधारका कार्य गर्ने प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरप्रति पनि न्याय हुनेछ । लौहपुरुष गणेशमान सिंहलाई सम्झिँदा सँगै लामो आन्दोलन लडेका कृष्णप्रसाद भट्टराईको पनि कदर हुनेछ । मदन भण्डारीलाई सम्झिँदा पुष्पलाल श्रेष्ठदेखि मनमोहन अधिकारीसम्मको पुस्तालाई सम्मान पुग्नेछ । साहना प्रधानलाई सम्झँदै गर्दा साधना अधिकारी र मंगलादेवीदेखि शैलजा आचार्यप्रति पनि कृतज्ञता झल्कनेछ । रामसागर–रामस्वरूपलाई सम्झिँदा बालगुरु षडानन्दप्रति पनि आदर पुग्नेछ । प्रथम सहिद लखन थापाको नाम लिँदा राणाकालका चार सहिद हुँदै दुर्गानन्द झादेखि रत्नकुमार बान्तवासम्मको पुस्ता समेटिनेछन् । रामलाल गोल्छाको योगदान खोतल्दा मणिहर्ष ज्योतिदेखि जुद्धबहादुर श्रेष्ठसम्मलाई सम्मान दिइएको ठहर्नेछ । महेशचन्द्र रेग्मीको विपरीत धारको प्राज्ञिक योगदान केलाउँदा डोरबहादुर विष्टको भूमिकालाई पनि स्मरण गरेको रूपमा बुझिनेछ ।
सूची बनाउँदै जाने हो भने इतिहासमा यस्ता थुप्रै नामहरू भेटिन्छन्, जो उत्तिकै स्मरणीय र बन्दनीय छन् । यी सबैका प्रतिनिधि पात्रका रूपमा मात्र हामीले यहाँ २५ व्यक्तित्वहरूलाई अगाडि सारेका हौं । हाम्रो अपेक्षा छ, आधुनिक नेपालको निर्माणमा आ–आफ्नो क्षेत्रबाट योगदान पुर्‍याइआएका अरू थुप्रै नामहरूमाथि भविष्यमा थप बहस हुँदै जानेछ । नेपाल निर्माताहरूको नाम थपिँदै आउनेछ । कान्तिपुरको यो प्रयास यस क्षेत्रमा एउटा थालनी मात्र हो । 

 

Yamaha

Esewa Pasal

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७४ ११:४२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

ह्विलचियरबाटै संसद छिर्ने धोको

‘अपांगलाई अवसर दिनुपर्छ’
अगन्धर तिवारी

पर्वत — सुदूरदक्षिणको टकलाक गाउँ । यहाँबाट सदरमुकाम कुश्मासम्म आउन स्याङ्जा, कास्की हुँदै दिनभरको सडक यात्रा छिचोल्नुपर्छ । त्यही गाउँका एक अपांग ह्विलचियरबाट प्रदेशसभाको संसद् छिर्ने तयारीमा छन् । पैयुँ गाउँपालिका–१ का ४८ वर्षीय रुक्मागत न्यौपानेको कम्मरमुनिको भाग चल्दैन । पोलियो रोगका कारण ३ वर्षको उमेरमै कम्मरमुनिको भाग नचलेपछि उतिबेलादेखि नै ह्विलचियरकै भरमा छन् उनी ।

सुदूरदक्षिणको टकलाक गाउँ । यहाँबाट सदरमुकाम कुश्मासम्म आउन स्याङ्जा, कास्की हुँदै दिनभरको सडक यात्रा छिचोल्नुपर्छ । त्यही गाउँका एक अपांग ह्विलचियरबाट प्रदेशसभाको संसद् छिर्ने तयारीमा छन् ।

पैयुँ गाउँपालिका–१ का ४८ वर्षीय रुक्मागत न्यौपानेको कम्मरमुनिको भाग चल्दैन । पोलियो रोगका कारण ३ वर्षको उमेरमै कम्मरमुनिको भाग नचलेपछि उतिबेलादेखि नै ह्विलचियरकै भरमा छन् उनी । २०३० को दशकमा गाउँमा अहिलेजस्तो सडकको परिकल्पनासम्म थिएन । अर्को गाउँसम्म पुग्ने पैदल बाटोसमेत भरपर्दो थिएन । त्यस्तो अवस्थामा घिसँ्रदै पोखरा पुगेर कानुनमा स्नातकसम्मको अध्ययन सकेका न्यौपाने शारीरिक रूपमा अशक्त भए पनि मानसिक रूपमा अब्बल मानिन्छन् ।

उनै न्यौपानेलाई आगामी यही २१ मंसिरमा हुने प्रदेश र प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनमा माओवादी केन्द्रले प्रदेश नम्बर ४ को समानुपातिक उम्मेदवार सूचीमा राखेको छ । संविधानअनुसार एउटा प्रदेशमा एक अपांग सदस्य अनिवार्य हुन्छ । प्रत्यक्ष निर्वाचनमा अपांग भएका व्यक्तिको उम्मेदवारी नपरेका कारण आफू समानुपातिक सदस्यमा पर्नेमा न्यौपाने आशावादी छन् । सदरमुकामका हरेक कार्यक्रममा दुई दिन लगाएर भए पनि ह्विलचियरसँग सहभागिता जनाउँदै आएका न्यौपाने २०५४ को जिल्लासभाका सदस्य हुन् । उनी २०५४ मा तत्कालीन राष्ट्रिय जनमोर्चाको तर्फबाट जिविस सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए ।

सदरमुकामबाट १६ कोश टाढाको टकलाकबाट डोकोमा बोकिएर नियमित जिविस बैठकमा सहभागी भएका उनी हिजोआज सदरमुकाममा हुने हरेक कार्यक्रममा ह्विलचियरमै देखिन्छन् । गाउँसम्म सडक सञ्जाल भएपछि ४ वर्षयता उनी ह्विलचियरमा सदरमुकाम आउजाउ गर्न थालेका हुन् । प्रदेश संसद्मा पुगेर मुलुकभरका ३ प्रतिशत अपांगका पक्षमा एक्लै लड्ने उनको धोको छ । ‘अहिले हामीजस्ता अपांगले यात्रा गर्ने सवारी छैन, बस्ने होटल, शौचालय, सरकारी भवन कुनै पनि अपांगमैत्री छैनन्,’ न्यौपानेले भने, ‘बजेट विनियोजनदेखि हिँड्ने बाटोसम्म अपांगमैत्री हुनुपर्छ । अब त्यसको नेतृत्व प्रदेश ४ ले गर्नुपर्छ ।’

समग्र समाज, वर्ग, लिंग, जातजातिका कुरा गर्ने राजनीतिक दल र नेतृत्वले ३ देखि ५ प्रतिशत जनसंख्या रहेको अपांगताका विषयमा एक शब्द पनि सम्बोधन नगर्दा दु:ख लागेको बताउँछन् । ‘म कानुनको विद्यार्थी पनि भएकाले कानुनमै अपांगमैत्री समाजको निर्माण गर्न आवश्यक छ । त्यो कुरामा मुलुकका सबै प्रदेशलाई जिम्मेवार बनाइनुपर्छ । अपांगताका विविधताजस्तै उनीहरूका समस्यामा पनि विविधता छ । त्यो राज्यका हरेक निकायले बुझ्नुपर्‍यो,’ न्यौपानेले भने ।

अपांगताको क्षमताअनुसारको उद्यमशीलता र रोजगारीको ग्यारेन्टी राज्यले गर्नुपर्ने उनको तर्क छ । ‘अहिलेसम्म अपांगता भएकालाई दयाभावले हेर्ने शिवाय अरू केही हुनसकेको छैन । अब उनीहरूको क्षमता पनि राज्यले उपयोग गर्न सक्नुपर्छ । अपांगका परिवारको शैक्षिक, सामाजिक व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी पनि राज्यले गर्नुपर्‍यो । बजेट पनि अपांगमैत्री हुनुपर्छ,’ न्यौपानेले भने ।

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७४ १४:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT