खोइ दायित्व बोध ?

टिप्पणी
लीला लुइटेल

काठमाडौं — नेपाली साहित्यलाई माया गर्ने हरेक व्यक्तिको आस्थाको केन्द्र रहेको नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट केही समययता संस्थाको गरिमामै आँच आउने तथा नेपाली साहित्यमा प्रदूषण फैलाउने अनेक क्रियाकलाप हुन थालेका छन् ।

सन्दर्भ हाल त्यसै संस्थाबाट प्रकाशित नेपालका नारी साहित्यकार नामक परिचय कोशको हो । कुमारप्रसाद कोइराला र रत्नमणि नेपालद्वारा सम्पादित यस कोशमा ३७१ जना नेपाली महिला साहित्यकारको विवरण दिइएको छ भने नेपालका नारी साहित्यकारहरूका साहित्यिक अवधारणाहरू शीर्षकमा साहित्यकारका विचार प्रस्तुत गरिएको छ । यसैगरी सिर्जनात्मक लेखन र नारी साहित्यकारहरूको अवस्था, नेपालका विविध भाषाका महिला साहित्यकारहरूको ऐतिहासिक स्थिति भनी सतही ढङ्गले चर्चा गरिएको छ । 

‘यस अनुसन्धानमा सबै नेपाली नारी साहित्यकारहरूलाई समावेश गरिएको छैन । पहिलो कुरा त जीवित नेपाली नारी साहित्यकारहरू मात्र छनोट गरिएको छ । दोस्रो, अनुसन्धान र विश्लेषणलाई चुस्त बनाउन सकियोस् भनेर कम्तीमा एउटा कृति प्रकाशन गरिसकेका नारी लेखकहरूलाई मात्र समावेश गरिएको छ’ भनी प्रस्तुत कोशको सम्पादकीयमा उल्लेख गरिएको छ । यहाँ प्रश्न उठ्न सक्छ प्रज्ञा प्रतिष्ठानजस्तो संस्थाले अनुसन्धान भनेर नाम दिइसकेपछि जीवित साहित्यकार मात्र छनोट गरिएको छ भनेर व्यक्तिको बायोडाटा थुपार्दैमा त्यसलाई अनुसन्धान भन्न सकिन्छ कि सकिँदैन ? ल भैगो, जीवित स्थितिलाई एउटा सीमा मानिदिँदा पनि कुन्दन शर्मा, गार्गी, चन्द्रकला नेवार, प्रेमा शाह, वेदकुमारी न्यौपाने, शुभ श्रेष्ठ, सीता पाण्डेजस्ता जिन्दगी नै साहित्य सेवामा समर्पण गरेका व्यक्तिसमेत फेला नपर्नुलाई अनुसन्धानको कस्तो कोटीमा राख्न सकिन्छ ? अर्काेतिर उषा दीक्षित, कमला नेउपाने, किरण शाक्य, गीता लामिछाने, पुष्पलता आचार्य, रेवती राजभण्डारी, लिली रिमाल, विद्या सापकोटा, सुधा बस्नेतलगायतका काठमाडौँमै सार्वजनिक जीवन बिताइरहेका थुप्रै साहित्यकार नभेटिएकै हुन् त ? 
यसैगरी उमा गुरुङ, उषा हमाल, कमला प्रसाईं, गायत्री घर्ती मगर, गायत्री परिरोशनी, केवल गङ्गा गुरुङ, जुनु क्षत्री, पूनम क्षत्री, पूर्णिमा जी शाह, प्रगति राई, भगवती बस्नेत मञ्जु गुरुङ, मधु शर्माजस्ता साहित्य सिर्जनामा सक्रियता देखाइरहेका अनेक व्यक्ति यस कोशमा पर्नलायक नभएकै हुन् त ? शान्तिकुमारी राई, शान्ति चौधरीलगायतका थुप्रै व्यक्तिका थुप्रै पुस्तक प्रकाशित छन् भन्ने कुरा पनि जानकारी नभएकै हो त ? नेपाली नाटकमा महिलाको अवस्थिति शून्य रहेको स्थितिमा नाटक सिर्जना गर्ने सावित्री पोखरेल, समालोचनामा महिलाको प्रवेश आशालाग्दो रूपमा गराउने सरिता ढकाल तथा सञ्चार क्षेत्रका तृष्णाराज्यश्री कुँवर, वविता बस्नेत, रमा सिंह, रुमु न्यौपाने, हरिकला अधिकारीजस्ता साहित्यकारलाई पनि यसका सम्पादकले नचिनेकै हुन त ? नेपाली महिला सङ्घर्षको इतिहासमा अत्यन्त श्रद्धाका साथ नाम लिइने जुझारु योद्धा एवं थुप्रै पुस्तककी स्रष्टा शान्ता श्रेष्ठ तथा मन्त्रीको पद धारण गरिसकेका सुषमा घिमिरे, सत्य पहाडीजस्ता स्रष्टासमेत पनि यस कोशमा अटाउन नसक्नु अनि संस्मरण लेखेरै एकताका अत्यन्त चर्चित रहेका गौरा प्रसाईं, तारा राई एवं शान्ता चौधरी तथा महाकाव्यसमेत सिर्जना गरी आफ्नो पहिचान बनाइसकेका बुनु लामिछाने, सीतादेवी प्रधानजस्ता साहित्यकारसमेत सम्पादकका आँखामा नपरेपछि बाँकी के नै रह्यो र ?
सबै साहित्यकारले बायोडाटा चुस्तदुरुस्त ढङ्गले बनाएका हुँदैनन् भन्ने कुरा यस क्षेत्रमा काम गर्ने सबैलाई विदितै छ । सम्पर्कमा रहेका सीमित व्यक्तिको बायोडाटाको सम्पादनमा पनि यस कोशमा गम्भीरता देखाइएको छैन । साहित्यकारको बायोडाटामा उल्लिखित कृति कुन विधाको हो भनेर छुट्याइदिने आवश्यकताको बोधसमेत यसमा गरिएको पाइँदैन । बायोडाटामा कृतिको प्रकाशित मिति उल्लेख नगरेका साहित्यकारका कृतिको प्रकाशन मितिसम्म खोज्ने प्रयास नगरिनु अनि कतिपय साहित्यकारको त मौलिक र सम्पादित कृतिसमेत नछुट्याउन नसक्नु पनि अनुसन्धान हो त ? प्रकाशित मिति सन्मा भए पनि उल्लेख गरेका कतिपय स्रष्टाका कृतिमा सन् भनेर उल्लेख गरिदिनुपथ्र्याे कि पर्दैनथ्यो ? कुनै पनि साहित्यकारको कृति कुन विधाको हो, प्रकाशन कहिले भएको हो भन्नेसमेत स्पष्ट पार्न नसक्नु अनि कृतिको क्रम प्रकाशन वर्ष अथवा विधा कुन आधारमा गर्ने हो भन्ने निक्र्योलसमेत गर्न नसक्नु अनुसन्धानको कुन कोटिमा पर्छ ? कि यसमा उल्लिखित साहित्यकारको प्रकाशित कृतिका विधा तथा प्रकाशन मितिका सन्दर्भमा अर्काे अनुसन्धानका लागि मार्ग प्रशस्त गरिदिएको हो ? 
प्रस्तुत कृतिमा अम्बिकादेवी घिमिरेको कामकाजी नाम ‘लक्ष्मी पोखरेल ‘कोकिल’ तथा सीमा आभासको स्थायी बसोबासमा ‘क्यानडा र कालधारा, काठमाडौँ’ भनी उल्लेख गरिएको छ । प्रचारमुखी नभई जीवनभर गम्भीर ढङ्गले अध्ययन–अनुसन्धानमा समर्पित रमा शर्माका कृतिहरूमा भीमकुमारी श्रेष्ठका कृतिहरू टाँसिएको छ । हाल प्राज्ञ सदस्यकै रूपमा कार्यरत उषा ठाकुरको नाम उषा शर्मा उल्लेख गर्दै आत्मदा र टुटते जुटते रिस्ते नामक दुईवटा हिन्दी कथासङ्ग्रह प्रकाशित छन् भनी उल्लेख गरिएको छ । उषा ठाकुरका कुनै पनि कृतिमा उषा शर्मा भनेर लेखिएको छैन अनि उनका कुनै कथासङ्ग्रह नै प्रकाशन भएका छैनन् । यसरी वर्तमान प्राज्ञ उषा ठाकुरको नामलगायत अन्य विवरण एक वचन सोध्ने समयसमेत नमिलेकै हो त ? 
यस कृतिको सन्दर्भसूचीमा उल्लेख गरिएको लक्ष्मी उप्रेतीको पुस्तकको शीर्षक ‘नेपाली नारी कथाकार : प्रवृत्ति र प्रतिनिधि कथा’ नभई ‘नेपालका नारी कथाकार : प्रवृत्ति र प्रतिनिधि कथा’ हो । सन्दर्भ सामग्रीका रूपमा प्रयोगै नगरिएको ‘साहित्यकार कलाकार परिचय कोश’ र ‘नेपाली महिला साहित्यकार’ शीर्षक कृति झारा टार्न मात्र सन्दर्भसूचीमा उल्लेख गरिएको छ किनकि यी पुस्तक प्रयोग गरिएको भए कुन्दन शर्मा, गार्गी, चन्द्रकला नेवार, पूनम क्षत्री, प्रेमा शाह, बुनु लामिछाने, रेवती राजभण्डारीजस्ता थुप्रै साहित्यकारहरू सायद छुट्दैनथे । यसरी प्रयोगै नगरिएका तथा कतिपय प्रयोग गर्नै नपर्ने कृति उल्लेख गरिनु र पूर्वकार्यसँग सम्बन्धित कतिपय कृति उल्लेखै नगरिनुले सन्दर्भसूचीको प्रस्तुतिमा पनि आग्रह–पूर्वाग्रह स्पष्टै देखिन्छ । त्यसमा पनि प्रकाशन भइसकेको आफ्नै पुस्तकको नाम नदिई प्रतिवेदनमूलक पाण्डुलिपि उल्लेख गर्नुले के बुझिन्छ ? दु:खको कुरो, पुस्तकै नहेरी, नदेखी हावादारी ढङ्गले उल्लेख गर्ने भाइरसले यसका सम्पादकहरूलाई पनि आक्रमण गरिसकेको रहेछ । 
सबभन्दा हास्यास्पद कुरो— विभागीय मन्तव्यमा प्रतिष्ठानबाट प्रकाशित पुस्तक भनी ‘नेपालका महिला कथाकारहरू’, ‘नेपालका महिला कथाकारहरू भाग–२’ लगायत अन्य पुुस्तकहरूको उल्लेख गरिएको छ, तर यी पुस्तकका शीर्षक क्रमश: ‘नेपाली महिला कथाकार’ र ‘नेपाली महिला कथाकार भाग–२’ रहेको छ । सर्सर्ती हेर्दा यो सामान्य त्रुटिजस्तो देखिए पनि यी शीर्षकले समेट्ने विषय र उद्देश्य पृथक् हुने स्थिति स्पष्टै देखिन्छ । अझ उल्लेखनीय कुरो ‘नेपाली महिला कथाकार भाग–२’ स्वयं ज्ञानू पाण्डेद्वारा नै तयार पारिएको हो । प्राज्ञको कुर्सीमा विराजमान भएर आफ्नै कृतिको नामसमेत शुद्ध लेख्न नसकेपछि बाँकी के रह्यो र ? 
उल्लिखित सन्दर्भहरू व्यक्तिविशेषसँगको आग्रह–पूर्वाग्रहले प्रेरित भई कसैलाई उचाल्ने–पछार्ने, कसैको त्रुटि एवं कमजोरी देखाई आलोचना गर्ने उद्देश्यले नभएर सही जानकारी दिई यसले नेपाली साहित्यमा पार्न सक्ने नकारात्मक असरलाई देखाउने उद्देश्यका साथ अनुसन्धानकर्तामा दायित्व बोध हुनुपर्छ कि पर्दैन भन्ने छलफलका लागि उठाइएको हो । इतिहास लेखक सम्बद्ध विषयमा सदैव अद्यावधिक हुनैपर्छ, तर यो कृति हेर्दा विद्वान् महोदयहरू समसामयिक परिवेशप्रति अद्यावधिक एवं जिम्मेवार भएर काम नगरी मौका पर्दा टापटिपे तालले नै भए पनि यसो एउटा पुस्तक प्रकाशित गरिहालौँ न भन्ने दृष्टिकोणबाट प्रेरित भएको पो हो कि भनी शङ्का गर्ने ठाउँ प्रशस्तै रहेको छ ।
अर्काे कुरा, प्रस्तुत कृति विमोचनका दिन बिक्रीमा रहेको सूचना मञ्चबाट घोषणा गरेलगत्तै एउटा कर्मचारीले यो पुस्तक सच्च्याउनुपर्ने भएकाले अहिले बिक्री नगर्नू भन्ने आदेश आएको छ भनी उपस्थितलाई सूचित गरेका थिए । पुस्तक बिक्रीयोग्य नभएको थाहा हुँदाहुँदै विमोचनको समयलाई अलि पछि सार्न सकिँदैनथ्यो र ? यस्ता प्रश्न गर्दै विस्मयका साथ पाठकहरू प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट बाहिरिएका हुन् । अनेक बिब्ल्याँटाहरू रहेको बोध गरी पुस्तक सच्च्याउन लागेको कुराले त्यतिखेर मलाई निकै खुसी तुल्याएको पनि हो तर पछि सच्चिएर आएको भनिएको पुस्तकमा त बिब्ल्याँटाहरूलाई यथावतै राखेर पछाडि एउटा लेख थपेर पो बाहिर ल्याइएको रहेछ । ठूलो तामझामका साथ सार्वजनिक भइसकेपछि भत्काएर अनि पुन: जोडजाड गरेर बजारमा ल्याउँदासमेत यस्ता कुरामा ध्यान दिइँदैन भने योभन्दा ठूलो लापरबाही र मनोमानीको नमुना अरू के हुन सक्ला ? 
सर्सर्ती हेर्दा यो लेख पुस्तक समीक्षाजस्तो देखिए पनि यहाँ उठाउन खोजिएको कुरा दायित्व बोधको हो । कुनै कार्यका लागि व्यक्ति स्वयं जिम्मेवार हुनुपर्ने त छँदै छ, सम्बन्धित संस्थाले चाहिँ दायित्वबोध गर्नुपर्छ कि पर्दैन ? यहाँ को छुट्यो, को पर्‍यो, कसका बारेमा गलत लेखियो भन्ने होइन, प्रश्न दायित्व बोधको हो । प्रज्ञा प्रतिष्ठानको परियोजनामा अनुसन्धान भन्दै सम्पर्कमा रहेका सीमित व्यक्तिको बायोडाटा एक ठाउँमा थुपारेर मात्र अनुसन्धान हुन्छ र ? अर्काेतिर नेपाली साहित्यमा उल्लेखनीय योगदान गरेका महिला साहित्यकारलाई बेवास्ता गरी समेट्न नसक्नु अनि पाठ्यपुस्तकका गाइड लेख्ने कतिपय व्यक्तिहरूलाई चाहिँ साहित्यकारका रूपमा उल्लेख गर्नुले के बुझिन्छ ? सम्पूर्ण नेपाली साहित्यकारको आस्थाको केन्द्र मानिने प्रज्ञा प्रतिष्ठान अहिले हीरक जयन्ती मनाइरहेका बेला यस्ता टालटुले र गैरजिम्मेवार क्रियाकलापले प्रतिष्ठानको प्रतिष्ठा एवं विश्वसनीयतामा कस्तो असर पर्ला ? 
नेपाली साहित्यसम्बन्धी कुनै अन्योल उत्पन्न भएमा प्रज्ञा प्रतिष्ठानको प्रकाशन एवं अभिलेखलाई अन्तिम सत्य मान्ने हाम्रो मनोविज्ञान रहेको यथार्थमा कोही पनि असहमत हुँदैन सायद । प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट प्रकाशित यसअघिका हावादारी विश्लेषणयुक्त पुस्तकलाई आधार बनाएर सिक्किमबाट एउटा ठूलै पुस्तक प्रकाशन भइसकेको छ । अर्काेतिर २०७१ मङ्सिर २७ गते नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानकै सहकार्यमा साहित्य, कला, सङ्गीत प्रवद्र्धन समाज मकवानपुरद्वारा आयोजित आख्यान विमर्श तथा सिर्जना वाचन कार्यक्रममा घनश्याम घिमिरेद्वारा प्रस्तुत गरिएको ‘२०६० को दशकमा नेपाली कथा’ शीर्षक कार्यपत्रमा पनि तिनै हावादारी विश्लेषणयुक्त पुस्तकमा भएका बिब्ल्याँटाहरू जस्ताको तस्तै साभार गरिएका छन् । यसमा ती सिक्किमे भाइ र घनश्याम घिमिरेको दोष कत्ति पनि छैन । 
सत्यलाई ओझेलमा पर्न नदिई विवेकपूर्ण ढङ्गले प्रकाशमा ल्याउनु पनि अनुसन्धान नै हो । यो कसैको व्यक्तिगत चासोको विषय नभई नेपाली साहित्यलाई माया गर्ने सबैको चासोको विषय हो । कसैको आलोचना त बिनाप्रमाण पनि गर्न सकिन्छ तर सप्रमाण यस्ता कुरा केलाउनु अनुसन्धानकै एउटा पाटो हो । त्यसैले काम गर्दा झिनामसिना गल्ती हुन सक्छ भनेर ढाकछोप गर्दै गल्ती देखाइदिनेको आलोचना गर्नुभन्दा यस्ता गल्तीहरू बेलैमा सच्च्याउनु बुद्धिमानी हुन्छ । यसप्रकारका भाँडभैलोले नेपाली साहित्यलाई पार्न सक्ने नकारात्मक असरप्रति गम्भीर हुनुलाई कसैले अन्यथा सम्झेर आफ्नो मानमर्दन भएको ठानी ‘प्रेस्टिज इस्यु’ बनाएर नसच्च्याउनुचाहिँ अक्षम्य भूल हो । अझ आफूले महिला भनेर लेखेका यशु श्रेष्ठ, शशि भण्डारी, गङ्गा श्रेष्ठ, कुमुद अधिकारी, रश्मिशेखर सुवेदीजस्ता वर्तमानमै सक्रिय साहित्यकार महिला नभएर पुरुष हुन् भनी यथार्थ जानकारी दिँदा ‘यी नाम के कति गलत र सही हुन् छलफलकै विषय बन्नेछ’ भनी सार्वजनिक रूपमा प्रतिक्रिया दिँदै छलफलको आवश्यकता देखाएपछि भन्न बाँकी केही पनि रहँदैन ।

प्रकाशित : मंसिर १६, २०७४ ०८:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘चिन्ताजनक’ चिन्तन

समीक्षा
गुरुङ सुशान्त

काठमाडौं — समयले मोहक इन्द्रेणी पहिरिएर पुँजीवादी बजारमा उन्मत्त नृत्य गर्न थालेपछि विचारविहीन लेखकहरू लामबद्ध रमितेजस्तै ताली पिट्न थाल्छन् । ती लेखक क्षणिक शब्दजालको भुलभुलैयामा उफ्रिहाल्छन् ।

कलिला मनमस्तिष्कको गल्लीगल्लीमा पनि कोरस गुन्जिन थाल्छन्, चामत्कारिक प्रभावमा । बजारले हामीलाई नयाँ–नौला झिलिमिली दिन्छ । र, हाम्रा आँखा नाफामा खोसिलान्छ बिस्तारै । जादुई पाउजु दिएर हाम्रा गोडा बन्धक बनाउँछ । तापनि, हामी बेसुरा उत्सवमै रमाइरहन्छौँ । एकएक प्राश्निक प्रतिवादहरू बिरानो देशको श्रमिकजस्तै हुन्छन् । र, मौन शिविरमा कैद हुन्छन् ती । 

बजारको पर्दामा अचेल प्लास्टिकका कानजडित यन्त्रमानवहरू ‘मानवता’ को गीत गाइरहेका छन् । र, अनन्त सिठ्ठी बजिरहेछन् । कोलाहलबीच कहिलेकाहीँ एकाध प्राश्निक बेलुन पनि उड्छन्, जसमा प्रतिरोधी चेत भरिएको हुन्छ । बजारको देब्रे नाकाबाट भर्खरै एउटा बेलुन उडेको छ, ‘भूमण्डलीकरण र साहित्य’ । बेलुनको धागो समातेका छन्, अमर गिरीले ।
कविको फेटा गुथेका गिरीले सार्वजजिक चोक–चौतारीमा सांस्कृतिक अतिक्रमणविरुद्ध बेलाबेला चोरी औँला उठाइरहेका छन् । आफूलाई विशेषत: भूमण्डलीकरण, बजारवाद, उत्तरआधुकितावाद, सांस्कृतिक आक्रमण र उपभोक्तावादको विपक्षमा उभ्याउँछन् उनी । एकाध पुस्तक उनेर अमर गिरीहरूलाई महान् सांस्कृतिक योद्धाको पगरी गुथाउन थालेमा अतिशय भासमा फसिन्छ । तर, बौद्धिक खडेरीमा ‘भूमण्डलीकरण र साहित्य’ जस्ता वैचारिक रचनाले विमर्शमा चाख लिने पाठक, लेखक र संस्कृतिकर्मीलाई थोरै शीतल बनाउने नै छ । माक्र्सवादी चस्मा लगाउने गिरीको आफ्नै लेखनयात्रामा भने यो पुस्तकले प्राज्ञिक महत्त्व राख्ने कुरामा सन्देह छैन ।
भनिन्छ, हरविधाको आआफ्नै भाषिक शक्ति र सीमा भए पनि कविहरूले गद्यमा पनि कहीँ न कहीँ काव्यिक छटा दिन्छन् । कविताको मैदानमा लामो समयदेखि खेलिरहे पनि गिरीको यस पुस्तकमा काव्यिक स्वाद कहीँ कतै छैन । लाग्छ— विश्वविद्यालयका शास्त्रीय प्राध्यापकको नोटबुक पल्टारहेका छौँ । तापनि, विषयप्रतिको लेखकीय गाम्भीर्यले पुस्तकका पृष्ठमा सिलसिलाबद्ध अघि बढ्न बाध्य हुन्छन्, गम्भीर पाठक । पछिल्लो डेढ दशकदेखि प्राज्ञिक विमर्शको सानो घेरामा गुन्जिरहेका संकथन नै पुस्तकको केन्द्रमा छन् ।
थाहै छ, भूमण्डलीकरणको स्वभाव तरल छ । उँचो भागबाट भिरालोतिर बग्दै जान्छ यो । र, कुनाकाप्चासम्म भिजाउँछ । यही स्वभावको रफ्तारमा अविकसित र अर्धविकसित मुलुकहरूमा अमेरिकाजस्ता देशका भाषा–संस्कृतिको प्रभाव एकोहोरो परिरहेको छ । र, तिनै शक्तिशाली राष्ट्रको हेजेमोनीको विशाल जाँतोमा तेस्रो मुलुकहरू अनाजमा लुकेका घुनझैँ भएका छन् । पुँजीवादी युगको बलियो हतियार नै पैसा र प्रविधि भएका छन्, जसको आडमा साना देशमाथि आफ्नो सांस्कृतिक प्रभुत्व लादिरहेका हुन्छन्, जानी–नजानी । नेपाली समाजको दैनिकी र नयाँ पुस्तामा देखिएको प्रभावलाई नजिकबाट नियाल्दा पनि हामी प्रस्ट हुन्छौँ, भूमण्डलीकरणको सांस्कृतिक पाटाबारे ।
वैश्वीकरणको प्रभाव आर्थिक क्षेत्रमा उत्तिकै बलियो ढंगले परेको हुन्छ । आधुनिक वैश्वीकरणको मूल बाटो नै विश्व अर्थ–राजनीति र बजारको केन्द्रमा जोडिनु हो । नेपाली राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रीय डिस्कोर्स हो, भूराजनीति । नेपालको भूराजनीतिक ऐतिहासिकता, भूमण्डलीकरण र राजनीतिक–सांस्कृतिक पक्षमा बृहत्तर विमर्शपश्चात् नै सैद्धान्तिक निष्कर्षहरू निस्कनेछन् । हामी आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक रूपमा गम्भीर सिकार भएको बोध गरेर नै गिरीले भूमण्डलीकरणलाई ‘आजको साम्राज्यवाद’ मानेका छन् । उनको अध्ययनको निष्कर्ष छ, ‘सांस्कृतिक भूमण्डलीकरणले हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान र उदात्त मूल्यलाई नष्ट गर्दै छ । प्रगतिशील सांस्कृतिक आन्दोलन धरासायी बनाउँदै छ । हामी आत्म विसर्जनको सिकार हुँदै छौँ । यसका विरुद्ध संघर्ष आजको हाम्रो प्रमुख दायित्व हो ।’ तर, यहीँनेर मूल जिज्ञासा ब्युँतिन्छ— गिरीको दृष्टिमा ‘सांस्कृतिक पहिचान’ र ‘उदात्त मूल्य’ के हुन् ? बहुसांस्कृतिक देशमा पछिल्लो समय उछालिएको ‘राष्ट्रवाद’को भाष्य र ‘सांस्कृतिक पहिचान’ लाई एकसाथ चिरफार नगरिए गिरीहरूले इंगित गरेको ‘उदात्त मूल्य’ जराविहीन अमूर्त लहरा मात्र ठहरिदिन्छ । स्वरूप र विधि स्पष्ट नपार्दा ‘संघर्ष’ पनि बनावटी मुस्कानजस्तो क्षणिक हुन्छ । ‘भूमण्डलीकरण र साहित्य’ पनि यी विषयमा मौन छ । 
पछिल्ला दशकमा संस्कृति र साहित्यको हातामा जोडजोडले होहल्ला गर्ने वाद हो, उत्तरआधुनिकतावाद । कहिलेकाहीँ लाग्छ— तोडले चिच्याएर गाए पनि प्रस्ट नबुझिने ‘अन्डरग्राउन्ड म्युजिक’ हो, उत्तरआधुनिकतावाद । नेपाली साहित्यमा उत्तरआधुनिकतालाई प्राज्ञिक व्याख्या गर्ने गम्भीर अध्येताहरूमध्ये अग्रणी समालोचक कृष्ण गौतम ‘खेलाँचीको शक्ति प्रदर्शन’ ठान्छन्, उत्तरआधुनिकतालाई । क्वाँटी स्वादमा रमाउने यस वादले समाजको याथार्थिक चित्रणभन्दा भ्रम र लीलाको जञ्जालमा लगेर पाठकलाई बेवारिसे छोडिदिन्छ । र, आफू पनि अनिश्चयको सुरुङमा हराइजान्छ । जटिल प्रयोगमा नाच्ने निरर्थक शाब्दिक भुमरीलाई नै यसको विलक्षणता मानिदिए हुन्छ । साठीको दशकमा नेपाली साहित्य–संस्कृतिको विमर्शात्मक चुल्होचौकोमा रजगज गरेको उत्तरआधुनिकतावादी स्वर अचेल मलीन भएको आभास हुन्छ । यसका केही अर्थपूर्ण कारण छन् । 
संक्रमणकालीन राजनीतिक परिवेशमा दलित सौन्दर्य, जनजातीय संस्कृति, सवाल्टर्न/सीमान्तीकृत/किनारीकरणका आवाजजस्ता उदाउँदो बहसलाई समेट्न खोज्ने नेपाली उत्तरआधुनिक चिन्तकहरू आन्दोलनको निर्णायक घडीमा मौनताको गुफा पसिदिए । र, उत्तरआधुनिकतावाद छलनाको बैंसालु कुहिरो मात्र रहेको पुष्टि पनि गरिदिए । माक्र्सवादविरोधीको रुपमा आलोचित उत्तरआधुनिकतावादलाई अमर गिरी ‘आजको साम्राज्यवादको वैचारिक हतियार’ ठान्छन् । उत्तरआधुनिकतावादलाई विचार, कला र इतिहासविरोधी अराजकतावादी धारणाको रूपमा चित्रण गर्दै गिरी लेख्छन्, ‘अनेकान्तवादी उत्तरआधुनिकतावादले अन्तत: विसर्जनको बाटोतर्फ लिएर जान्छ, जसले पुँजीवादको वर्चस्वलाई सघाउँछ । यसले स्वतन्त्रता दिँदैन, बन्धनका निम्ति मार्ग प्रशस्त गर्दछ । सारमा यो शून्यवादी छ ।’ परम्परावादी संरचनाविरुद्ध हुने सिर्जनशील अराजकतालाई त पाठकले प्रेम गरिरहेकै छन्, साहित्यमा । तर, शून्यवादको भीरतिर धकेल्ने नियतको अराजकतासँग गिरीजस्ता संस्कृतिकर्मीहरूलाई झोंक चल्नु भने मनासिब लाग्छ ।
‘भूमण्डलीकरण र साहित्य’ लाई साक्षी राखेर प्रगतिशील वैचारिकीमाथि अनेक बहस–शृङ्खला बढाउन सकिन्छ । यो नै सबल पक्ष हो, पुस्तकको । साहित्य र कला फगत मनोरञ्जनका लागि हो या उत्तरदायित्वपूर्ण कर्म पनि हो ? यो प्रश्नको मियोमा घुम्दा गिरी साहित्यलाई सांस्कृतिक दायित्व ठान्छन् । उनले लेखेका छन्, ‘साहित्यमाथि बजारको प्रभाव र नियन्त्रण बढ्दै छ । गहिरो अध्ययन र रचनात्मक विमर्शको ठाउँ सतही अध्ययन र कमजोर 
विमर्शले लिँदै छ । यस स्थितिमा गम्भीर समालोचना कर्मले नै हस्तक्षेप गर्न सकिन्छ ।’ आफ्नो 
हस्तक्षेपकारी भूमिकालाई प्राज्ञिक स्वरूप दिनलाई उनले यो पुस्तक लेखे सायद । हरेक रचना कुनै न कुनै ‘आइडोलोजी’ को जमिनमा उब्जिएको हुन्छ । भलै, रचनाकार आफैँ वैचारिक रूपमा प्रस्ट नहुन सक्छ । अमर गिरी आफ्नो वैचारिकतामा प्रस्ट छन् । र, सांस्कृतिक अतिक्रमणमाथि चिन्ता पोखिराख्छन्, निरन्तर ।
नेपाली माक्र्सवादी संस्कृतिकर्मीहरूका लागि आकर्षक फेसन भएको छ, ग्राम्स्की । मुसोलिनीको राज्यलाई नै खतरा महसुस गराउन सफल इटालेली कम्युनिस्ट राजनीतिज्ञ ग्राम्स्की विश्वभर नै प्रभावी छन् । ‘प्रिजन नोटबुक’ का विशृंखलित प्रसंग व्याख्या–मण्डलीका अनेक आयाममा कहिलकाहीँे अपख्याख्याको झमेलातिर मोडिन्छ । सांस्कृतिक प्रभुत्व, नागरिक समाज, बुद्धिजीवी र सवाल्टर्नसम्बन्धी बहसको जरा खोतल्दै जाँदा बौद्धिकहरू ग्राम्स्की र इटालेली राजनीतिक इतिहासमा पुगेर ठोकिन्छन् । ग्राम्स्कीको विश्वदृष्टि बोध गर्न क्रोचेजस्ता अभिव्यञ्जनावादी साहित्यिक–चिन्तक पनि पल्टाउनुपर्ने हुन्छ । परम्परागत विश्वविद्यालयीय कक्षाकोठा र माक्र्सवादी चिन्तकको निकै सानो घेराका ‘सेलिब्रेटी’ ग्राम्स्कीलाई अमर गिरीले पनि छोएका छन्, प्रस्ट्याउने भरपूर कोसिस गरेका छन् । तर, ग्राम्स्की–अध्ययनको अपरिहार्यतालाई नेपाली सन्दर्भमा तार्किक पुस्ट्याईं गर्न चुकेका छन् उनी । ग्राम्स्कीका घुर्मैलो किंवदन्तीसँग दूरदर्शन गरेका जिज्ञासुगणका लागि यो पुस्तक प्रवेशद्वार भने 
बनिदिन्छ नै ।
पुस्तकमा समेटिएका पछिल्ला दुई लेख अघिल्लाभन्दा कमजोर लाग्छन् । नारीवादी आन्दोलन र साहित्य चिन्तनबारे ‘सेकेन्ड ह्यान्ड’ विवरण त भेला पारेका छन् गिरीले । तर, पूर्वीय समाजमा रहेको लैंगिक विभेदको जग र संरचनामाथि ‘आइडोलोजिकल’ प्रश्न र प्रहारको सर्वथा अभाव छ, लेखमा । जब सैद्धान्तिक मार्गचित्रबारे स्पष्ट हुँदैनन्, तब बौद्धिकहरू अमूर्त कुरा गर्छन् भन्ने सबुत हुन्, यी दुई लेख । नारीवादी आन्दोलनबारे गिरी भन्छन्, ‘सामन्तवाद, पुँजीवादका विरुद्ध चल्ने संघर्षको एक अंगका रूपमै नारी आन्दोलनको भविष्य सुरक्षित छ र नारी–पुरुष एकताबाटै नारी मुक्तिको सपनालाई पनि सार्थक तुल्याउन सकिन्छ ।’ नारी–पुरुष एकता–आधारको विश्वदृष्टि प्रस्ट नभएमा ‘मुक्ति’ पनि कागजी मजाक मात्र हुनेछ । 
भाषा–साहित्यबारे निचोडमा गिरी भन्छन्, ‘अबको नेपाल इन्द्रेणी नेपाल हुनुपर्छ, सम्पूर्ण भाषिक र सांस्कृतिक विभेदको अन्त्य भएको नेपाल हुनुपर्छ, वास्तविकतामा अनुभूत गर्न सकिने गरी सबैको साझा फूलबारी बन्नुपर्छ ।’ नेपालको भाषिक ऐतिहासिकता र भाषा–नीति अध्ययन गरेकै छन्, पाका प्राज्ञ गिरीले । तापनि, कुरा चपाउने कुनै चुनावी नेताझैँ ‘हुनुपर्छ–बन्नुपर्छ’ को लयमा कुरा टुंग्याउँछन् उनी । प्रश्न जाग्छ— साझा फूलबारी बन्नुपर्छजस्ता ‘क्लिसे’ वाक्यगठन तानतुन पार्नकै लागि करिब साढे तीन सय पृष्ठको पुस्तक लेख्नैपर्छ ? उदेक लाग्छ, चिन्तकको कलमले चिन्ताजनक ढंगले किन जिब्रो चपाउँछ ? समाधानको बुँदागत मार्गचित्र किन कोर्दैनन् प्राज्ञिकहरू ? समस्या कहाँ छ ?
लेखकको वैचारिक विरोधाभास नै पुस्तकको गाँठी समस्या हो । पहिचानको आवाजलाई उत्तरआधुनिक ‘रिमिक्स’ मात्र ठान्दा रहेछन्, गिरी । भन्छन्, ‘साहित्यमा अभिव्यक्त पहिचानको उत्तरआधुनिकतावादी अवधारणा र चेतनाको रचनात्मक आलोचना माक्र्सवादीहरूको दायित्व हो । माक्र्सवाद वर्गीय मुक्तिसँगसँगै जातीय उत्पीडनको पनि अन्त्य हुन्छ भन्ने ठान्छ ।’ घनघोर सिद्घान्तमा जकडिनु नौलो रूढिवाद हो । यति अन्धता पनि नपालौँ कि सबै विभेदको अन्त्य माक्र्सवादले ‘ठाने’ अनुसार हुन्छ । राम्रो पक्ष उत्तरआधुनिकतावादबाट सापटी लिँदा पनि माक्र्सवाद निचो हुँदैन, बरु गतिशील हुन्छ । वर्गको निर्माणमा वर्णव्यवस्थाको सर्वोपरि भूमिका रहेको इतिहासलाई चिरफार नगरेसम्म बहस घुमिफिरी अमूर्तताको रुम्जाटारमा आइपुग्छ । र, खोक्रो ‘राष्ट्रवाद’ मा टुंगिन्छ । आन्तरिक रूपमा जातीय तिरस्कार सहेका भुइँ–वर्गले बाह्य सांस्कृतिक आक्रमणविरुद्घ लड्नेबारे कसरी सोच्न सक्छन् ?
नेपाली संस्कृतिको हर पिँढी, आँगन, भात–भान्सामा हिन्दु ब्राह्मणवादीे जरा जकडिएर बसेको यथार्थमाथि आँखा चिम्लिन मिल्दैन, बौद्घिकहरूले । दलित–समुदायमाथिको विभेद र दलनको इतिहासलाई अनेक आदर्शका लेपनले छोप्नु जातिप्रथाको घुमाउरो समर्थन हो । विडम्बना, जातीय मुक्तिको संकथनलाई ‘विखण्डनकारी’ बिल्ला टाँसिदिएर बेवास्ता गरिन्छ । गिरीय पुस्तकको वैचारिक चस्माले पनि ‘वर्ग’ मात्र देख्छ, जाति–व्यवस्थाको बलियो इँटाबाट निर्मित वर्गप्रति आँखा चिम्लिदिन्छ । पहिचानको राजनीतिले विचारधारामा आधारित राजनीतिलाई कमजोर बनाउँछ भन्ने निष्कर्ष नै असहिष्णु प्रतीत हुन्छ । यस निष्कर्षले हिजोकै जातिवादी ‘हाइरार्की’ लाई टेको दिन्छ । यस्तो टेकोदार धारलाई सजिलोका लागि ‘हिन्दु माक्र्सवाद’ भनी व्यङ्ग्यात्मक आलोचना गर्न सकिन्छ । 
सयौँ वर्षको जातीय उत्पीडनको अन्त्य संरचनागत परिवर्तनपछि मात्र सम्भव छ । जातीय–आर्थिक समानताले मात्र वैश्विक सांस्कृतिक आक्रमणविरुद्ध बोल्ने आँट पलाउनेछ, बौद्घिक नागरिकमा । र, अनेकौँ प्रतिरोधी बेलुन उड्नेछन् । नत्र, एकाध बेलुन उड्लान् कहिलेकाहीँ । बजारका चमत्कारी आकाशमा हराउनेछन्् ती । प्राज्ञिकहरूको हातमा बाँकी रहनेछ– चुँडिएको धागो मात्र ।

प्रकाशित : मंसिर १६, २०७४ ०८:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्