‘फ्री एट लास्ट’...

पुस्तक
कुमारी लामा

काठमाडौँ — सन् १९५३ को एक उदास दिन इरानका राष्ट्रवादी प्रधानमन्त्री मोहमद मोसादे सैनिक कुमार्फत हटाइन्छन् । उनको अपराध थियो देशको तेल उद्योगहरू राष्ट्रियकरण गर्नु । त्यसपछि अमेरिकाको विशेष अनुग्रहमा चौतीस वर्षीय सैनिक अधिकृत रेजा सा सत्ताको बागडोर सम्हाल्न पुग्छन् ।

कट्टर मुस्लिम राष्ट्रले बिस्तारै खुकुलो महसुस गर्छ । महिलाहरू हिजाव बिनै हिँड्न थाल्छन् । यसैबीच १९६४ मा धार्मिक नेता आयोटोल्ला खोमेनी पदबाट हटाइन्छन् । त्यसको केही समयपछि उनी फ्रान्सतिर लाग्छन् । तर समयसँगै साको शासनविरुद्ध देशमा क्रान्ति सुरु हुन्छ जसले लिएको उग्ररूपले उनी देश छाडी भाग्न बाध्य हुन्छन् १९७९ मा । निर्वासनमा रहेका धार्मिक नेता खोमेनीको चौधवर्षे वनबास टुङ्गिन्छ । उनी १ फेब्रुअरी १९७९ मा देश फर्किन्छन् । त्यसको ठीक दस वर्षपछि सन् १९८९ फेब्रुअरी १४ मा विश्वलाई चकित पार्दै खोमेनीले एक लेखकविरुद्ध फतवा जारी गर्छन् । ती लेखक हुन्, सलमान रुस्दी ।
यतिखेर मेरो चासोको विषय पटक्कै हैन इरानको उबडखाबड राजनीति । मात्र थोरै पृष्ठभूमि तयार गर्नु थियो रुस्दीका खातिर । सन् २०१२ मै विश्व साहित्यिक बजारमा सनसनी मच्चाइसकेको थियो उनको एक पुस्तकले । म भने बल्ल पाँच वर्षपछि रहलपहल उत्सुकतासहित त्यही पुस्तकको प्रसंग उप्काउने प्रयत्नमा छु । सलमान रुस्दीको संस्मरण कृति ‘जोसेफ एन्टोन’ जो भर्खरै पढिभ्याएकी छु ।

Yamaha

रुस्दी र ‘कन्ट्राभोर्सी’ सधैँ सहयात्रामा हुन्छन् । ‘द स्याटानिक भर्सेस’ का लागि फतवा जारी, चार जना श्रीमतीसँगको टुक्रिएको सम्बन्ध, आफूभन्दा आधा उमेरका युवतीहरूसँगको अन्तरंग सम्बन्धलगायत सूची निकै लामै छन् उनलाई सधंै विवादमा ल्याइरहने । तर सधैँ ‘लाइमलाइट’ मा रहने तथा सानदार जीवन बाँचिरहेका सेलिब्रेटी लेखकको भित्री व्यथा के कसो थियो त ? ड्यामोकल्सको तरबारजस्तो सधैँभरि टाउकोमा मडारिरहेको मृत्युलाई स्विकारेर बाँच्नु सहज थियो होला ?
फतवा जारी भएपछि एक सामान्य लेखकको जीवनले भोगेको अकल्पनीय भोगाइहरू साथै तेह्र वर्षसम्म बढी स्कटल्यान्ड यार्ड (मेट्रोपोलिटन पुलिस सर्भिस) को चौबीसघण्टे सुरक्षा घेरामा रहँदाको समयको दस्तावेज हो संस्मरण ‘जोसेफ एन्टोन’ ।

चिसो समय
बम्बेको उच्चमध्यमवर्गीय मुस्लिम परिवारमा जन्मिएका अहमद सलमानले रुस्दीचाहिँ बुबा अनिशबाट सापटी लिएका हुन् । केम्ब्रिज पढेका उनका बुबाले दार्शनिक इबन रुस्दीको सम्मानमा आफ्नो नामको पछाडि रुस्दी जोडेका थिए त्यही चीज प्रिय लाग्यो र अपनाए छोरा सलमानले पनि । बम्बेको सुखसयलमा हुर्किंदै गरेको उनलाई साथीभाइ परिवार छाडी पढाइका लागि बेलायत जाने मनै थिएन । तर बाबुको कडा नियम पालना नगरी धरै पाएनन् ।
बिरानो र चिसो मुलुकमा एक्लो भए । स्कुल, कलेज गर्दै केम्ब्रिज युनिभर्सिटीमा इतिहास पढ्न भर्ना भए । छोराले अर्थशास्त्र पढिदियोस् भन्ने बाबुको चाहनामा तुसारापात भयो । बाबु–छोराको सम्बन्ध चिसियो । ग्रयाजुएसनमा पनि बुबाआमा आएनन् । सलमान आफ्नै खाले संघर्षमा अल्झिए लन्डनमा । उनले विज्ञापन एजेन्सीमा विज्ञापन लेख्ने काम थाले । यसैबीच उनका बुबाआमाले बम्बेको सम्पत्ति बेचबिखन गरेर कराँचीतिर सरे । उनका लागि सधैँ रहस्य नै
रह्यो, आखिर अनिश रुस्दीले किन त्यसो गरे ?.
अनिश र सलमानबीचको मनको चिसो धेरै काल रहिरहन्छ । उनले कुनै समय बुबामाथि हात उठाएको कुरा स्विकार्छन् । र, उही ग्लानि र चिसिएको सम्बन्धको क्षतिपूर्ति बन्छ क्यान्सरले थालिएको बुबाको स्याहारसुसार । उनी तृतीय पुरुष दृष्टिकोणबाट घटना अगाडि बढाउँछन् । यस पुस्तकभरि नै आफूलाई ऊ भनी सम्बोधन गर्छन् । लन्डनमा पढ्न हिँडेपछिको साढे बाह्र वर्षपछि मात्रै देश फर्किने मौका जुर्छ । त्यही पनि बिरामी बुबाका अन्तिम दिनहरूको साक्षी बन्न ।
बुबासँगको बिग्रिएको सम्बन्ध, आफ्नै अनेकन संघर्षलगायतका कारण उनी धेरै लामो समय घरपरिवारबाट टाढा रहे या रहन बाध्य भए । बारम्बार आफ्नै अस्तित्व र पहिचानप्रति प्रश्न उठ्थ्यो उनको मनमा । बेलायतले अझै आफ्नो नमानेको जस्तो महसुस गर्थे उनी । अस्तित्व र पहिचानको संकट साथै कहींको नहनुजस्तो एक्लो खोक्रो अनुभूतिले उनी नराम्ररी अचेटिएका हुन्थे । भारतीय र बेलायती हुनुबीच अल्झिएको आफ्नो अवस्थाप्रति थोरै असन्तुष्टि पोख्छन्– ‘ऊ बम्बेको ठिटो थियो जसले अंग्रेजहरूको बीच लन्डनमा आफ्नो जीवन बनायो, तर ऊ अक्सर गरी आफू दुवैतिरको हुन नसक्नाले श्रापित महसुस गथ्र्यो (पृष्ठ ५४) ।’

न्यानो पल
ऊ भन्छ,
अब हामी गरिब हुने तयारीमा लाग्नुपर्छ ।
बिना हिच्किचाहट उनी स्विकार्छिन्,
हुन्छ । (पृष्ठ ५८)
सलमान र उनकी श्रीमती क्लारिसाबीचको संवाद हो यो । सुन्दा अनौठो लाग्छ । सायद एउटा लेखकले मात्रै यसरी गरिब हुन तयार होऊ भन्न सक्ला । उनले ओगिल्भि नामक विज्ञापन एजेन्सीमा राम्रो आर्जन गरिरहेकै बखत सन् १९८१ मा ‘मिड नाइट्स चिल्ड्रेन’ नामक उपन्यास प्रकाशित हुन्छ । अप्रत्याशित सफलता हासिल गर्छ उपन्यासले । १९८१ को बुकर प्रइज पाएपछि लन्डनमा गुमनाम जीवन बाँचिरहेका बम्बेको ठिटो अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्ति बन्छन् । उनलाई लाग्छ यसरी विज्ञापन लेखिबस्नु ठीक होइन ।
‘मिडनाइट्स चिल्ड्रेन’ को सफलतापछिको सात वर्ष उनको जीवनकै सबैभन्दा सुन्दर समय बनिदिन्छ । उनी पूर्णकालीन लेखक हुन्छन् । सन् १९८३ मा सेम नामक उपन्यास ल्याउँछन् । त्यसले पनि उत्तिकै चर्चा र सफलता पाउँछ । भौतिक सुख सुविधा, लेख्ने वातावरण, एकदमै सहयोगी श्रीमती र छोरा जफर । जीवन सोचेजस्तै अगाडि बढ्दै गइरहेको छ । तर जीवनले कतिखेर अर्कै मोड लिन्छ पत्तै नहुने । समयले आफ्नो पोल्टोमा सलमानका लागि केही लुकाएको हुन्छ । बिस्तारै खुल्दै जान्छ रहस्यको सन्दुक ।

फतवा ग्लुम
समय बद्लिन्छ र सायद बद्लिन्छ मन पनि । १९८८ मा आइपुग्दा रुस्दीको समय बेग्लै छ । पत्नी क्लारिसासँग सम्बन्धविच्छेद भइसकेको छ । छोरा जफरको कस्टडी उनैले पाएका छन् । त्यससँगै नयाँ उपन्यास ‘द स्याटानकि भर्सेस’ ले बजार तताउँदै छ भने घर भित्रिसकेकी छन् दोस्रो नम्बरकी दुलही मरियन । सायद अघिल्लो सम्बन्धको टुक्राइसँगै उनको पछि लागेको हुन सक्छ प्रतिकूल समय । द स्याटानिक भर्सेसले पनि अघिल्ला पुस्तकहरूले जस्तै चर्चाको
रफ्तार मात्रै के पक्डेको हुन्छ, झ्याप्पै ब्रेक लाग्छ । त्यस उपन्यासले इस्लाम धर्म र मोहमदमाथि प्रहार गरेको भनी फेब्रुअरी १४, १९८९ मा इरानी धार्मिक नेता खोमेनीले उनीविरुद्ध फतवा जारी गर्छन् । संसारभरका मुस्लिम उनीविरुद्ध खनिन्छन् । पुस्तक ‘ब्यान’ हुन्छ । उनको जीवन कल्पनै नगरेको मोडमा अल्झिन पुग्छ ।
लन्डनकै कति लाइब्रेरीमा बम पड्कन्छन् । मुस्लिमहरूको विरोध जुलुसले लन्डनका सडकहरू तातिन्छन् । एकाएक भिन्न समयको घेरामा पर्छन् उनी । अब उनको गुमनामीको समय आउँछ । राज्यले एउटा लेखकको ज्यानको सुरक्षाका लागि चौबीसै घण्टा सुरक्षा दिने निर्णय गर्छ । त्यसै समय उनले आफ्ना प्रिय लेखक जोसेफ कनरडबाट जोसेफ र एन्टोन चेकोबबाट एन्टोन सापटी लिई बन्छन् सलमान रुस्दीबाट जोसेफ एन्टन ।
एउटा लेखकको अप्ठयारो समयमा साथ दिन एकट्ठा हुन्छन् सुसान सन्टेज, डन डी लिलो, नम्र्यान मेलर, क्लेर ब्लुम, ल्यारी म्याकमर्टीजस्ता विश्वविख्यात लेखक, प्रकाशक र धेरै पाठक शुभचिन्तकहरू पनि । उनका प्रकाशकहरूलाई अनेकन धम्की आउन थाल्छन् । यसैबीच उनले छोरा जफरका लागि बालकथासंग्रह तयार पार्छन् तर त्यसलाई टाइम बमको संज्ञा दिन्छन् प्रकाशकहरू । प्रकाशनका लागि कोही तयार हुँदैनन् । अब उनको चिसो समय सुरु हुन्छ पेनग्विन, भाइकिङजस्ता प्रकाशनगृहसँग । एक प्रख्यात लेखक एकाएक प्रकाशकविहीन हुन्छन् । त्यही अप्ठयारो समयमा अर्को जोडदार प्रहार खेप्नुपर्छ उनले । उनकी दोस्रो श्रीमती मरियनले उनको साथ छाडिदिन्छिन् ।
केही समयपश्चात् जर्मनी र डेनमार्कबाट द स्याटानिक भर्सेस पेपर ब्याकमा प्रकाशित त हुन्छ तर त्यसलगत्तै उनका इटालियन अनुवादक इटोरी क्याप्रियालो हमलामा पर्छन् । उनको ज्यान जोगिए पनि जापानी अनुवादक हिटोसी इगारासी भने अफिस नजिकको लिफ्टमा हत्या गरिएको अवस्थामा भेटिन्छन् । अब त झन् बढी चर्चा चल्छ सलमान र उनको उपन्यासको । उनलाई दिने स्कटल्यान्ड यार्डको सुरक्षा झन् कडा पारिन्छ । गाडीदेखि घरको सिसासम्म बुलेटप्रुफ हालिन्छ ।
उनको जीवनका भोगाइहरू सिनेमाका घटनाहरूझैँ लाग्छन् । बिल्कुल ड्रामाटिक । तर उनले त टाउकोमा मडारिरहेको मृत्युलाई सहर्स स्वीकार गरेर बिताएका हुन् त्रासद समय । त्यही सन्त्रासका बीच पनि कहिले अमेरिका त कहिले युरोपका युनिभर्सिटीहरूमा भाषण दिन पुग्थे उनी । फतवाको लम्बाइसँगै उनलाई त्यो असुरक्षित समयको पनि बानी पर्दै जान्छ । या भित्र डर भए पनि उनी देखाउँदैनन् र हिँडिदिन्छ विभिन्न देशको यात्रामा । लाग्छ पीडा पनि बानी पर्छ मानिसलाई । उनको टाउकोको मूल्य अझै बढाइन्छ । कैदीजस्तो जीवनबाट दिक्किएका उनी एकपटक त आफ्नै तरिकाबाट पनि मुक्तिको बाटो खोज्ने प्रयत्न गर्छन् । फतवा हटाउन सहयोग गर्न सक्ने सम्भावनादेखि केही इजिप्सियन मस्लिम हेडहरूसँग भेटी म मुस्लिम हुन्छु भनी दस्तखत पनि गरिदिन्छन् । आखिर जीवनका लागि के पो गर्दैन र मानिस ?
तर पछि त्यस दस्तखत नै आफूले आफैंप्रति गरेको सबैभन्दा ठूलो अपराध हो भन्ने लाग्छ उनलाई ।
असामान्य जीवन तर सामान्य तरिकाबाट चलाइरहन्छन् उनी । अब त दसौं वर्ष भइसकेको छ उनको गुमनामी र लुकीछिपी । उनी युरोप, अमेरिका धाई नै रहेका छन् कार्यक्रमहरूका लागि । लेखन पनि जारी नै छ । प्रकाशकहरूसँग चिसिएको सम्बन्ध पनि फेरि न्यानो हुन थालिसकेको छ । यसैबीच २२ सेप्टेम्बर १९९८ मा इरानी राष्ट्रपति मोहमद खतामीले फतवा हटाए भनी सीएनएनले खबर फुक्छ । तर स्वतन्त्र भएको खुसियालीमा मज्जाले मुस्कुराउन पनि नपाई उनको त्यस खुसी उसै बिलाइजान्छ जब सुरक्षा निकायले उनको ज्यानको खतरा उत्तिकै रहेको जानकारी दिन्छन् । इरानी धर्मगुरु आयोटोल्ला जनातीले एक कडा विज्ञप्ति दिन्छन्– फतवा इस्लामको शत्रुको घाँटीमा अड्किएपछि उसको मृत्युअघि बदर हुन सक्दैन (पृष्ठ ४३९) ।
सलमानको फलवाकालीन समयले मार्गरेट थ्याचर र टोनी ब्लेयरको शासनसमय पनि देख्न भ्याइसक्छ । युरोपियन युनियन, मुख्यगरी फ्रान्सले उनको फतवा हटाउनका लागि इरानसँग कुरा अगाडि बढाए पनि त्यसको परिणामा सकारात्मक आउँदैन । उनको स्वतन्त्र जीवन बाँच्न पाउने आशा झन्झन् टाढिँदै जान्छ ।
अप्ठयारो समयका बाबजुद पनि उनको लेखन जारी छ । यसैबीच ‘द मुर्स लास्ट साई’, ‘द ग्राउन्ड बिनिथ हर फिट’ र ‘फयुरी’ उपन्यासहरू प्रकाशित भइसकेका छन् ।
समय न हो एकनास कहाँ रहन मान्छ र । पत्तै नपाई उनका विरोधका स्वरहरू मत्थर हुँदै छन् । पुस्तकालय जलाइ र मुस्लिमहरूको आन्दोलन नेपथ्यमा कतै बिलाउँदै छ ।

रुस्दी, द कन्ट्रोभर्सी
बम्बे बोई अब प्रख्यात लेखक मात्र नभई फतवा सेलिब्रेटी पनि भइसकेका छन् । एकातिर आफूलाई जुनै पल झम्टिन सक्ने मृत्युको त्रास छ भने अर्काेतिर दिनानुदिन चुलिँदै गरेको उनको पपुलारिटी । दोस्रो श्रीमती मरियनसँगको विच्छेदपछि पनि उनी अनेकन सम्बन्धमा गाँसिन्छन् । तेस्रो श्रीमतीको रूपमा उनको जीवनमा भित्रिन्छिन् एलिजावेथ । उनीबाट छोरा मिलान लुका बेस्ट रुस्दीको जन्म हुन्छ । रुस्दीको अमेरिका, युरोपतिरको यात्रा बढ्ने क्रमसँगै उनीहरूको सम्बन्धमा तिक्तता पैदा हुँदै जान्छ । धेरैजसो न्युयोर्कतिर बस्न थालेका रुस्दी सेलिब्रेटी सेफ पद्मालक्ष्मीसँग लहस्सिन थालेपछि श्रीमतीसँगको सम्बन्ध थप बिग्रिन्छ र अन्तिममा उनीहरू छुट्टिन्छन् नै । दुई छोराका बाबु रुस्दी अब चौथो श्रीमती भित्र्याउन स्वतन्त्र हुन्छन् । आफूभन्दा आधा उमेरकी पद्मालक्ष्मीसँग २००४ मा उनले बिहे गर्छन् । तर सोचेजस्तो सहज समय बग्दैन सम्बन्धको । उनको चौथो विवाह पनि केही समयपछि टुक्रिन्छ ।
सधैँ स्वतन्त्र हुन रुचाउने रुस्दी नचाहँदानचाहँदै पनि अनेकन बन्धनमा परिबस्छन् । फतवादेखि विभिन्न सम्बन्धका परिबन्धहरू उनी झेलिबस्छन् । तर जो जससँग उनले जीवनका केही समय गुजारेका थिए उनीहरूलाई भने सम्झेका छन् आफ्नो संस्मरणमा ।

स्वीकारोक्ति पनि
जोसेफ एन्टोनका धेरै पानाहरू स्वीकारोक्तिले भरिएका छन् भने कति कुराहरू उनले देखाउन नचाहँदा नचाहँदै पनि उदाङ््गिएका छन् । फतवाकालीन समय रुस्दीको जीवनले सबैभन्दा बढी उतारचढाव झेलेको समय हो । त्यही समयमा ब्रेस्ट क्यान्सरबाट थलिएकी क्लारिसा (पूर्वपत्नी) का प्रसंगहरू निकै आउँछन् पुस्तकमा । तर क्लारिसाको कुरा गर्दा उनी प्रत्येकपटक एउटै कुरा दोहोर्‍याउँछन्, उनी मेरो छोरो जफरकी आमा, क्लारिसा ।
उनको कुरा पढ्दा यस्तो लाग्छ क्लारिसाको अस्तित्व भन्नु मात्र उसको छोराकी आमा हुनुमा अडिएको छ, बस् ।
उनकी चौथो श्रीमती पद्मालक्ष्मीले आफ्नो संस्मरण पुस्तक ‘लभ लस एन्ड ह्वाट वी एट’ मा रुस्दी निकै असंवेदनशिल भएको कुरा उप्काएकी छन् । इन्डोमेट्रियासिस नामक बिरामीका कारण उनमा उत्पन्न भएको यौनप्रतिको वितृष्णालाई नबुझिदिएर निकै पीडा दिएको उनले स्पष्ट लेखेकी छन् । एकपछि अर्को सम्बन्धहरू टुक्रिनुका पछाडि सायद उनले ती महिलाहरूको भावनालाई राम्ररी बुझ्न र सम्मान गर्न नसक्नु पनि कारक हुन सक्छन् ।

फ्री एट लास्ट
मार्टिन लुथर किङ जुनियरको बहुचर्चित भाषण ‘आई ह्याभ ए ड्रिम’ बाट सापटी लिएकी हुँ ‘फ्री एट लास्ट’ । निकै त्रासद समय बिताए सलमान रुस्दीले । तर थाहै नपाई उनीमाथि मडारिएको संकटको बादल फाट्दै गइसकेको उनलाई ख्यालै रहन्न । अवाक हुन्छन् जब मार्च २७, २००२ को एक दिनमा सुरक्षा टिमका अधिकारीले खतराको लेभल एकदमै न्यून भइसकेको जानकारी गराउँछन् । स्कटल्यान्ड यार्डले दिएको एक सानदार बिदाइ पार्टीमा सामेल भई स्पेसल ब्रान्च अफिसर बब सेइट र निक कटेजलाई बिदाइको हात हल्लाएसँगै तेह्र वर्षभन्दा बढीको पुलिस सुरक्षा घेराबाट उनी मुक्त हुन्छन् । हाल्सियन होटलबाट बाहिर निस्किन्छन् र टयाक्सीका लागि हात उठाउँछन् । आजबाट ऊ जोसेफ एन्टोनबाट ओरिजिनल सलमान रुस्दी भएको छ ।
गुण र अवगुणसहितका एक आम मानिस अहमद सलमान उर्फ सलमान रुस्दी उर्फ जोसेफ एन्टोन अन्तत: स्वतन्त्र हुन्छन् ।
फ्री एट लास्ट ।

प्रकाशित : पुस १५, २०७४ ०९:०९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

संवेदनाको गोदावरी

समीक्षा
कुमारी लामा

फरक दृष्टिकोण खोजिरहेको छ समय । लेखनमा पनि भिन्न शैली, प्रस्तुतिसाथै नवीन विषय पर्खिरहेका छन् पाठक । छरपस्टै छन् लेख्नुपर्ने कुराहरू । टिप्नुपर्ने विषयहरू अलपत्रै परिबसेका छन् आँखा डिलमै । हामी फेरि पनि लेख्ने कुरा या भनौँ अभिव्यक्तिको सकसमा पर्छौं । लाग्छ अब त लेख्ने कुरै पो सकिएछन् कि ।

डरलाग्दो हुँकार र उचो आवाजमा चिच्याइरहेका छन् कविहरू । आईएनजीओको विशेष नजर परेको विषय मोहमा लहसिएको भेटिन्छन् निकै उपन्यासकारहरू । किन नजरअन्दाज भइरहेको छ इतिहासको गर्तमा लुकेको फरक इतिहासका कुरा ? किन अझै लेखिन बाँकी भएका होलान् कल्पनाको उच्चतम उडानले भरिएका साइन्स फिक्सनहरू ? या किन अझै कोसौं टाढा बसिरहेका छन् लेखकहरू मानिसभित्रका अनेकन मनोभावका कुराहरूबाट ? हामी वरपरको परिवेशमा पनि हिमाल या मधेसका कुरा अझै गहिरिएर हेर्न बाँकी नै छ । अझ कति हो कति बाँकी छन् नजिकिन फरक यौनिकता भएकाहरूसँग पनि । सायद यस्तै–यस्तै केही नयाँ विषयहरू पर्खिबसेका हुन सक्छन् धेरै पाठकहरू ।
पछिल्लो समय यस्तै नयाँ विषय खट्केको बखत श्याम शाह झुल्किए मधेसका मुद्दा र त्यहाँका दारुण कथाहरू बोकी कथासंग्रह ‘अब्बा’ मार्फत । थोरै राहत पाए प्रतीक्षारत साहित्य पारखीले । लगत्तै आयो राजनीतिक सामाजिक विसंगतिको उबडखाबडलाई व्यंग्यात्मक शैलीमा राजेन्द्र पराजुलीको ‘शुक्रराज शास्त्रीको चस्मा’ नामक कथासंग्रह । पाठकहरूको उत्साहमा साथ दिन फरक विषय र भिन्न शैलीका साथ कथासंग्रह ‘कठपुतला’ लिएर आएकी छन् अर्चना थापा । पछिल्ला समय आएका सशक्त कथासंग्रहहरूले अब नेपाली साहित्यमा फेरि कथाको समय फर्किआएको संकेत दिन्छ । यही आशा भरिएको मीठो समयमा आइपुगेका छन् महेश पौड्याल ‘फुलेन गोदावरी’ कथासंग्रहका साथ ।
एक दर्शक दृष्टि पक्कै निरीह हुन्छ भर्खरै आफ्नो सन्तान गुमाएको एक पिताको मनोदशा बुझ्न । एक रमिते न हो दर्शक भन्नु त । बाहिरी आवरण मात्र त देखिन्छ रमितामा तर खाँटी कुरा त भित्र लुकेको हुन्छ, मनभित्र । महेश पौड्यालको ‘त्यसपछि फुलेन गोदावरी’ संग्रहभित्रका प्राय: कथा मानवीय संवेदनाका भित्री तहहरू छाम्न सफल छन् । यस अर्थमा उनका कथा मनका नजिक छन् । हामीलाई संवेदित पार्ने विषयहरू टिपेका छन् उनले । ती विषयहरूभित्र परेका छन् मानवीय सम्बन्ध, संवेदना, मनोविज्ञान, प्रेम, निराशा, मृत्यु साथै विस्थापनका अनेक पाटाहरू ।
आजको चलायमान समयको उपज हो बसाइसराइ या अर्को शब्दमा विस्थापन । गाउँबाट सहरमा अनि सहरबाट विदेशमा विस्थापित भइरहेका छन् धेरै नेपाली । गाउँहरू रित्तिँदै छन् । साथै खाली–खाली हुँदै छ गाउँघर कुरिबसेका रहलपहल वृद्धवृद्धाका मन पनि । कि त उडिजाने सन्तानकै पछि लाग्नुपर्‍यो नत्र एक्लो एकलासमा बिरानिएर बस्नुको विकल्प छैन उनीहरूसँग । निदाल कथाभित्रका पात्र धर्म बराल छोराकै पछि लाग्ने निधो गर्छन् । नेपालको पूर्वी पहाडी गाउँ सुलुबुडबाट बसाइ सर्दै छ धर्म बरालको परिवार । एउटा लामो पारिवारिक विरासत बोकेको घर भत्काइँदै छ । घरसँगै भत्कँदै छ कुलदेवता थान, एउटा इतिहास, त्यस घरसँग जोडिएका अनेकन सुख–दु:खको पहाड, र भत्कँदै छ मन, सायद एउटा सिङ्गो जीवन पनि । घरको छानो, भित्तो, खाबो, मटानसँगै निदाल ढलेपछि ढल्छ धर्म बरालको मन पनि । उनी अब कहिल्यै उठ्न नसक्ने गरी ढल्छन् । त्यो ढलाई सम्भवत: एउटा विम्ब हो विस्थापनसँगै ढल्ने र मासिने लामो इतिहासको । धर्म जस्तै–जस्तै कैयौँको मन ढलेको छ आजकल । लेखक समयको बहावलाई टपक्कै टिप्न सफल छन् ।
विस्थापन मानिसको मात्र नभई कतिपय पेसाको पनि हुने रहेछ । हुलाकी नामक निकै शक्तिशाली कथामा पौड्यालले औंल्याएका छन् परिवर्तित समय र विज्ञान प्रविधिको विकासले विस्थापित अवस्थामा पुगेको हुलाकीको पीडा । सुलुबुङ गाउँको प्रत्येक घरको राम्रो नराम्रो घटना बोकी ल्याइदिने हुलाकी तीस वर्ष बसेको त्यस गाउँबाट विस्थापित भएको छ आज । हातहातको मोबाइल र इन्टरनेटको एक क्लिकमा सारा संसार थाहा पाइने जमानामा अब हुलाकी केवल एक बुख्याचा भएको छ । आज पनि काठमाडांैका चोकहरूमा कहिले नखोलिने ताल्चा ठोकिएका पत्रमञ्जुषाहरू खडा छन् । ती एक समयका चलायमान बाकस आज मात्र सडकको धूलोले पुरिँदै छ । कुनै दिन अकस्मात ती बाकसहरू गायब भए कुनै आश्चर्य हुने छैन । आजकल धरापमा परेको तर लामो इतिहास बेकेको हुलाक सेवाप्रतिको लेखकको फरक दृष्टि पाठकको मनलाई छुने तरिकाले प्रस्तुत भएको छ । सुलुबुङ छाडेर ओरालो झर्दै गरेको बेनामे हुलाकीले उनीजस्तै अनेकन हुलाकीको प्रतिनिधित्व गर्छ ।
महेशको कथाको परिवेश निकै फैलिएको छ । उनी कहिले सुलुबुङ कहिले काठमाडांै त कहिले मनिपुरतिर पनि पुर्‍याउँछन् । शीर्ष कथा ‘त्यसपछि फुलेन गोदावरी’ ले युद्धको विद्रूपताको पराकाष्ठा पस्केको छ । एक छापामार, मन, भावना र कोमलताभन्दा पर रही मात्र एक योद्धाको धर्म निर्वाह गर्न बाध्य हुन्छ । नचाहँदा नचाहँदै पनि उसले छिनाउँछ एक जोडी निर्दोष गर्धन । आङ सिरिङ्ग बनाउँछ मनिपुरतिरको युद्ध समयको यस कथाले । जातीय, धार्मिक या अन्य बहानामा भएका नरसंहारका यस्ता घटना मानव सभयताकै लागि आज एक चुनौती भएको छ ।
कथाकार बहुतै कुशल छन् बालमनोविज्ञानसँग खेल्न । यस संग्रहमा धेरै छन् बालबालिकाका कथाहरू । ती कथाहरूमा बिल्कुलै नयाँ विषयहरू नभए पनि त्यसप्रतिको उनको ट्रिटमेन्ट भने नौलो छ ।
बालबालिकाका विषयका कथामध्ये ‘भुवन’, ‘कर्णालीको पल्लो किनार’ जस्ता कथाहरूमा कथाकारले निकै मिहिन ढंगमा बाल मनोदशा चित्रण गर्न सफल भए पनि केही कथामा भेटिने नाटकीयतासाथै सरल सपाट वर्णनले ती कथाहरू केटाकेटीहरूकै लागि मात्रै पो लेखिएको हो कि भन्ने लाग्न सक्छ पाठकलाई । ‘अदालतबाहिर’ नामक कथा पढ्दा उनी अझै बालसाहित्यकार प्रभावबाट मुक्त हुन नसकेको भान हुन्छ ।
उनले महिलाको विषयमा उठाउन खोजेको केही कथामा पनि ती महिला पात्रको चित्रणमा न्याय गर्न सकेको देखिँदैन । ‘रश्मि’ नामक कथामा एक शिक्षित स्वावलम्बी एकतीस वर्षीया रश्मिले केही कामबेगरको उन्नाइसवर्षे उरन्ठ्याउले ठिटो कर्णसँग लोग्नेको सुरक्षा खोजेको देखाइन्छ । एक प्रसंगको संवादमा रश्मिले भन्छिन्—
म यहाँ कसैलाई चिन्दिनँ । तिमीले मेरो रक्षा गर्नुपर्छ है । (पृष्ठ १७३)
आसामको घैयाबारी भन्ने गाउँबाट अलि परको बजार डिफुमा आएर आफैंले गरिखाइरहेकी महिलाको यस्तो अस्वाभाविक चित्रणले अझ पनि महिला एक्लै गरिखान सक्दिन, उसलाई पुरुषले नै सुरक्षा दिनुपर्छ भन्ने पुरुषवादी मानसिकता पाइन्छ । खासै ठूलो कारणबेगरै अन्तमा रश्मिले आत्महत्या गरेको पनि देखाइन्छ । सशक्त रूपमा उठाउन सक्ने विषय र पात्र कथा रश्मिमा त्यसै बिलाउँछ ।
महिलाकै विषयको अर्को कथा ‘उनी योगमाया भइन्’ सन्ध्यारानी नामक एक शिक्षित बौद्धिक महिलाको कथा हो जसले आत्महत्या गर्ने घोषणा गर्छिन् । उनी नेपाली मात्र हैन संस्कृत र अंग्रेजीमा पनि दख्खल भएकी एक विदुषी र विद्रोही महिला हुन् । विद्वान्हरूसँग विभिन्न विषयहरूमा धाराप्रवाह बहसमा उत्रन सक्ने ती महिलाले छोराछोरीले उनको चित्त दुखाएको निहुँमा आत्महत्याको बाटो रोज्नु बहुत आश्चर्यजनक लाग्न सक्छ पाठकलाई । त्यसमा पनि अझ असहज त के लाग्न सक्छ भने उनले मरेको लोग्नेको प्रेममा नै कैयौँ जन्मजन्मको अर्थ खोजेकी छन् । उनीजस्ती एक बौद्धिक र विद्रोही पात्रको मनोदशा चित्रणमा लेखकले न्याय गर्न सकेको देखिँदैन । योगमायाको जलसमाधि विद्रोह थियो या अन्य केही, अझै बहसकै विषय छ । योगमायाकै शैलीमा उर्लंदो गंगामा हाम फाल्ने सन्ध्यारानीको निर्णयप्रति पाठक ‘कन्भिन्स’ हुन सक्ने ठाउँ कम छ ।
उनका पात्रहरू निकै भाग्यवादी र रुढीवादी विचारले ग्रस्त हुनुमा कथाले परम्परावादी दृष्टिकोणकै पृष्ठपोषण गरिरहेझैँ लाग्छ । पूर्वजन्मको फल, ठूलो निधार भएको भाग्यमानी, दैवको साथजस्ता कुराहरू कथामा बारम्बार आइरहनाले ती पात्रहरू आफ्नो कर्ममा भन्दा पनि भाग्यमा बढी विश्वास गर्ने देखिन्छन् । ठाउँ–ठाउँमा प्रयोग भएका ‘पोइ टोकुई’, ‘सन्तान टोकुई’ जस्ता शब्द लैंगिक विभेद र महिलाप्रतिको परम्परावादी समाजको विचारलाई बढावा दिने खालका हुनाले त्यस्ता शब्दहरूको प्रयोगमा पनि लेखक सचेत हुन जरुरी देखिन्छ । संग्रहका धेरै कथाहरू विस्थापन, निराशा, मानसिक विक्षिप्तता, मृत्यु या आत्महत्यातिर पुगेर टुंगिन्छन् ।

प्रकाशित : मंसिर २, २०७४ ०९:१९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT