छोराछोरीले दिए हीरादेवीलाई श्रद्धाञ्जली

कान्तिपुर संवाददाता

ललितपुर — लोक भाकालाई सुहाउँदो फरक स्वरका कारण सत्तरीको दशकमा गायिका हीरादेवी वाइवा लोकप्रिय बनिन् । ‘फरिया ल्याइदेछन्, त्यो पनि राता घनन..’, ‘धनकुटाको डाँडैडाँडा..’, ‘आइस्याङवो सहनाईको..’, ‘राम्री त राम्री....’ जस्ता गीतहरू रेकर्ड गरेपछि नेपालका गाउँबस्तीसहित भारतका दार्जिलिङ, सिक्किम, सिलोङसम्म उनका प्रसंशक बढ्दै गए ।

सन् २०११ मा ७१ वर्षको उमेरमा हीरादेवीको निधन भयो । उनको निधनपछि रिक्त भएको ठाउँ भर्न उनका दुई सन्तान अघि सरे । छोरी नवनीत आदित्य र छोरा सत्य आदित्यले कुटुम्ब ब्यान्डसँग मिलेर गीतहरूलाई पुन: रेकर्ड गराए । दुई वर्षको निरन्तर सहकार्यपछि ‘आमालाई श्रद्धाञ्जली’ एल्बम तयार भयो ।

Yamaha

पाटन संग्रहालयमा शुक्रबार उक्त एल्बमको दिदीभाइ नवनीत र सत्यले लोकार्पण गरे ।

‘सानो छँदा आमाले हरेक गीत हामीलाई सँगै राखेर गाउनुहुन्थ्यो । आमाको निधनपछि हरेक दिन उहाँले गाउने मीठा स्वरहरूको पनि बेस्सरी सम्झना आउन थाल्यो,’ लन्डन बस्दै आएका सत्यले भने, ‘त्यसपछि मैले आमाले गाउनुभएका गीतहरूको पृष्ठभूमि, नेपाली संस्कृति र जनजीवनसँग ती गीतहरूको अन्तरसम्बन्धका बारेमा अध्ययन सुरु गरेँ । दिदीले आमाका गीतहरूलाई आधुनिक प्रविधिमा पुन: रेकर्ड गराई आगामी पुस्तासम्म ल्याउने कुरा गरेपछि एल्बम तयार भएको हो ।’ एल्बमकै कामको लागि नवनीत आफूलाई असाध्यै मनपर्ने एयरलाइन्सको जागिर छाडेर भारतको सिलिगुडी फर्किएको सुनाए ।

लोकबाजा र लोकभाकाको प्रवद्र्धनका लागि सक्रिय कटुम्बका सदस्यहरूले हीरादेवीका गीतहरूमा नेपाली ठेट लोक–बाजागाजाको धुन भर्ने, रि–रेकर्डिङ गर्नेजस्ता काममा दिदीभाइलाई सघाएका छन् ।

कलाकार जयनन्द लामाले हीरादेवीलाई नेपाली संगीत जगत्की सरस्वतीको रूपमा व्याख्या गरे । हीरादेवीले रेडियो नेपालको स्टुडियोमा जयनन्दसँग थुप्रै तामाङ सेलो रेकर्ड पनि गराएकी थिइन् । उनले भने, ‘दिदी मादल, समाला, धिमे र डम्फु, बाँसुरी लगायतका परम्परागत बाजामा गीत गाउन मन पराउनुहुन्थ्यो । बाजाले पनि त्यति सुमधुर संगीत निकाल्न सक्दैनथ्यो, जसरी उहाँको गलाबाट निस्कन्थ्यो ।’ कार्यक्रममा रेडियो नेपालका कार्यकारी निर्देशक सुरेशकुमार कार्कीले पुराना गीतहरूको संकलन गरी रोयल्टी वितरण गर्ने व्यवस्था मिलाउनेतर्फ अग्रसर भएको सुनाए ।

एल्बममा ‘ए स्याङ्बो’, ‘छुइया म हा’, ‘धनकुटा’, ‘राम्री त राम्री’, ‘झिल्के नाचेको’, ‘फरिया ल्याइदेछन्’ र ‘कहु बेला’ गरी सात गीत नवनीतको स्वरमा छन् । नेपाली समुदायले आमाका गीतहरूलाई बिर्सिसकेकाले लोक गीत जोगाउन एल्बमको प्रोजेक्ट अगाडि बढाएको नवनीतले बताइन् । उनले ‘कसरी काटूँ मैले समुद्रको रात..’ ‘उँधो जाँदा..’, ‘धनकुटेको डाँडा...’ लगायतका हीरादेवीका गीत कार्यक्रममा गाएकी थिइन् ।

प्रकाशित : कार्तिक १८, २०७४ ०८:५१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘घोडचढी’ मा चमार संस्कृति

कान्तिपुर संवाददाता

मोरङ — चमार समुदायको बदलिँदो जनजीवन र संस्कृतिमाथि तयार पारिएको नाटक ‘घोडचढी’ ले केही महिनाअघि राजधानीका दर्शकको मन जितेको थियो । यति बेला यो विराटनगरस्थित गुरुकुलको सुशीला कोइराला नाटक घरमा आइपुगेको छ । काठमाडौंको सुमेरु कला सरोवरको प्रस्तुति रहेको ‘घोडचढी’ यहाँ नियमित मञ्चन भइरहेको छ ।

सुबलमणि सापकोटाको लेखन तथा निर्देशनमा मञ्चन भइरहेको ‘घोडचढी’ मा मधेसको चमार समुदायको सांस्कृतिक पक्षलाई उजागर गरिएको छ भने वैदेशिक रोजगारीमा छोराहरू पलायन हुँदा छोरीहरू नै जातीय पेसा, धर्म, संस्कृति जोगाउन लागिपरेको सन्दर्भ छ । नाटकको सेट सामान्य गाउँको छ । लखनपुर गाउँको भगतराम चमारको घरलाई कथानकको केन्द्र बनाइएको छ । वैदेशिक रोजगारको भूतले नेपाली समाजलाई यतिसम्म छोएको छ कि स्कुलकै शिक्षकले पढाइ छोडेर विदेश जान उक्साउँछ ।

नाटकमा यो असामान्य लागे पनि वैदेशिक रोजगारको प्रभावको आकलन भने सही लाग्छ ।

विदेशबाट पठाइएको रिमिटयान्सको धेरैजसो प्रतिशत सदुपयोग हुँदैन भन्ने विभिन्न सर्वेक्षणले देखाइरहेकै छन् । नाटक पनि यस्तै हुन्छ । आफ्ना सन्तानले बाहिरबाट दु:ख गरेर पठाएको पैसाले रक्सी खाने पात्रहरू नाटकमा भेटिन्छन् । चमार समुदायमा हुने लैंगिक विभेदको अर्को विडम्बना पनि नाटकमा हेर्न सकिन्छ । छोराहरू जति सबै वैदेशिक रोजगारमा पलायन भएपछि मात्रै छोरीहरूले स्कुल पढ्ने अवसर पाउँछन् । कसैको अनुपस्थितिमा खाली भएको स्पेसमा मात्रै नारीहरूले स्थान पाएको अवस्था अहिलेको समयमा राम्रो हैन । तैपनि नाटकमा भने यसलाई सकारात्मक रूपमा प्रयोग गरिएको छ । तिनै छोरीहरू पढ्न र लेख्न सक्ने भइसकेपछि सांस्कृतिक चिनारीको जर्गेना गर्नुपर्छ भन्दै अभियान चाल्छिन् ।

यो क्रममा नाटकले चमार जातिको चम्खोली बाजा र ग्रामदेवताको थान पूजाको बेला हुने घोडचढी नृत्यलाई अघि सारेको छ । छोरीहरूले मिलेर यो नृत्य पुनर्जीवित गराउन खोज्दा नाच्न जान्ने तिनै बूढो भगतराम मात्रै बाँकी हुन्छ । ठूला र शक्तिशालीहरूको सांस्कृतिक प्रभावका कारण सिमान्तकृतहरूले खेपिरहेको सांस्कृतिक हिनताबोध नाटकको अर्को पक्ष हो । भगतराम कुनै पनि अवस्थामा घोडचढी नाच्न नछोड्ने मानसिकतामा अघि बढिरहेको बेला उनकै छोरा अवरोधको रूपमा देखापर्छ । आफ्नो बुबाले घोडचढी नाच्दा अरूले हेप्छ कि ? कुरा काट्न कि ? भन्ने हीन मनोभावबाट उनको छोरा ग्रस्त हुन्छ । अहिलेको समग्र नयाँ पुस्ते मनोविज्ञानलाई प्रस्तुत गर्न नाटक सफल छ ।

अनिल कुर्मीको रंगमञ्चको साजसज्जा, नवराज केसीको प्रकाश संयोजन, सन्तोष गौतमको संगीत संयोजन, वासुदेव हरिजन, अर्जुन राम, बच्चु राम, भगतराम र पुलोदेवीराम चमारको चम्खोली समूहको बेजोड प्रस्तुतिले १ घण्टा ३० मिनेटसम्म दर्शकलाई समातेर राख्न नाटक सफल छ । नाटकमा लोकमणि सापकोटा, सरस्वती अधिकारी, सविन कट्टेल, उद्धव सापकोटा, प्रेम दाहाल, शंकर भण्डारी, सबिर चुरौटे, अनु दाहाल, शुलभ पाण्डे, रुपेश लामा, कविता पोख्रेल लगायतको अभिनय हेर्न सकिन्छ ।

नाटक शनिबारसम्म मञ्चन हुनेछ ।

प्रकाशित : कार्तिक १८, २०७४ ०८:५१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्