रित्तिँदै भाबरका जलभण्डार

डीआर पन्त

बासपानी (कैलाली) — सुदूरपश्चिमका चार जिल्लामा फैलिएको भाबर क्षेत्रमा खानेपानी समस्या झन् चर्कंदो छ । कैलाली, कञ्चनपुर, डोटी र डडेलधुरामा पर्ने भाबरको माथिल्लो भूभाग अर्थात् चुरेमा वन विनाश र अन्य मानवीय हस्तक्षेपले पानी संकट गहिरिएको हो ।

भाबर प्रदेशले यी चार जिल्लाको २७ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ जहाँ ६ लाख मानिस बसोबास गर्छन् । यो भूखण्डमा पानीका अधिकांश मूल र मुहान सुक्दै गएका छन् । डोटी र डडेलधुराभन्दा तराईका कैलाली, कञ्चनपुरको भाबर क्षेत्रमा संकट बढी छ । यसको असर जिल्लाको दक्षिणी भूभागमा समेत सुरु हुन थालेको विज्ञले बताएका छन् ।

भूगोलविद् डा. अनिलबहादुर कुँवरका अनुसार भाबर प्रदेश चुरेमा हुने प्राकृतिक भूक्षयले ल्याएको ढुंगा र बलौटे माटोबाट बनेको हो । यसले माथिबाट झर्ने पहिरो र बाढी रोकेर तराईको उर्वरता जोगाउन मद्दत गर्छ । यो एक प्रकारले पानी भण्डारण गर्ने प्राकृतिक संरचना पनि हो तर मानव बस्ती बस्न लायक भूभागचाहिँ हुँदै होइन । ‘भाबरले चुरे र तराईबीच वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्ने काम गर्छ साथै तराईको भूभागलाई उब्जनीयोग्य बनाउन आवश्यक पानीको आपूर्ति पनि यसले नै गर्छ,’ कुँवर भन्छन् । ०३० को दशकदेखि यो क्षेत्रमा बस्ती बस्न थालेको पाइन्छ । त्यसअघि भाबर क्षेत्र पूरै जंगल थियो । प्रकृतिलाई चुनौती दिने गरी भाबर क्षेत्रमा बस्ती बसेकैले चार दशकमै समस्या गम्भीर हुन पुगेको कुँवरको बुझाइ छ ।

दशक अघिसम्म भाबर क्षेत्रका बासिन्दाले खानेपानी आयोजना माग गरेको सरकारी रेकर्डमा खासै देखिँदैन । मानव बस्तीको चाप बढदै जाँदा पछिल्ला दिन संकट गहिरिएको हो । तीन दशकदेखि सुदूरपश्चिमको खानेपानी क्षेत्रमा कार्यरत इन्जिनियर परीक्षित श्रेष्ठ भन्छन्, ‘तराईको पानी भण्डारण हुने ठाउँमा मानव बस्ती बस्नु र चुरे क्षेत्रमा वन विनाश हुनुले अभाव बढेको हो ।’ उनका अनुसार चुरेको डिलदेखि बगेर आउने पानी भाबरमा आएर भूमिगत हुन्छ । यस क्षेत्रमा बस्ती सुरु भएपछि बिस्तारै पानी भण्डारण क्षमतामा ह्रास आउन थाल्यो ।

अहिले वर्षा, हिउँद जुनसुकै मौसममा कैलाली र कञ्चनपुरका भाबर बस्तीमा पानीको अभाव हुन्छ । यदाकदा उपलब्ध हुने थोरै पानीसमेत चुनायुक्त हुने गरेको छ । माटो पनि सजिलै पानी सञ्चित हुन नसक्ने खालको बलौटे बनेको छ । यसैकारण भाबरको जनजीवन सधैंका लागि चुनौतीपूर्ण देखिएको विज्ञले बताएका छन् ।

बाख्रापालन, जंगलबाट हुने सजिलो आय र तराई नजिकको भूभाग भएकाले यो ठाउँ लोभलाग्दो देखिए पनि पानी संकटकै कारण यहाँका बस्ती विस्थापित हुन धेरै समय लाग्दैन । इन्जिनियर श्रेष्ठको अनुभवमा भाबर क्षेत्रमा कतै पनि स्थायी बस्ती पाउन कठिन छ । पानीको स्रोत सुकेपछि अर्को ठाउँ सर्ने क्रम निरन्तर चलिरहेको छ । भाबरको पानीमा प्रशस्त चुना हुने भएकाले ठूलो लगानी गरी बनाइएका योजना पनि १/२ वर्षमै बन्द हुने गरेका छन् ।

कैलालीका पूर्वप्रमुख वन अधिकृत रमेशचन्द ठकुरी पनि भाबरलाई तराईको पानीको मुहान ठान्छन् । उनी भन्छन्, ‘ग्रेगर क्षेत्रमा मानव बस्ती र वन स्रोतको अत्यधिक दोहन हुन थालेपछि यो क्षेत्र बिस्तारै पानीविहीन बन्न थालेको हो ।’

खानेपानी डिभिजन कैलालीका वरिष्ठ इन्जिनियर गणेश उपाध्यायका अनुसार १० वर्षअघि प्रतिसेकेन्ड १ लिटरका दरले पानी बग्ने भाबर क्षेत्रका मूलमा अहिले दिनभरिमा पनि १ लिटर पानी बग्न छोडेको छ । ‘यो मानव सिर्जित दीर्घकालीन समस्या हो,’ उनले भने, ‘तराईमा केही वर्षअघिसम्म ४० फिटमा आउने पानी ८० फिट नाघिसकेको छ ।’

तीन दर्जन गाउँका नाउँमा ‘पानी’’
सुदूरका चार जिल्लामा फैलिएको भाबर क्षेत्रका ८० प्रतिशत गाउँका नामसँग ‘पानी’ जोडिएको पाइन्छ । कञ्चनपुरको कुवापानी (कवानी) बाट सुरु भएर डडेलधुरा, डोटी हुँदै कैलालीको चिसापानीसम्म भाबर क्षेत्रका प्राय: सबै ठूलासाना गाउँको नामसँग ‘पानी’ गाासिएको पाइन्छ । तर १० वर्षयता तिनै क्षेत्रका बासिन्दाले पानीकै निम्ति तड्पनुपरेको छ ।

कञ्चनपुरका कुवापानी, ज्यामिरपानी, सुखीताल, हर्रे पानी, झालेपानी, सेजपानी, वगुनपानी, धारापानी, मालुपानी, झिंगेपानी, खल्लापानी भाबर क्षेत्रका गाउँ हुन् । कैलालीमा पर्ने भाबर क्षेत्रमा त पानी जोडिएका अझ धेरै गाउँ छन् । कैलाली र कञ्चनपुरको सिमानामा रहेको गोजियापानीदेखि धौलेपानी, कुमपानी, बडेपानी, केलापानी, सिस्नेपानी, गुनेपानी, ठण्डपानी, पित्तेपानी, बाँसपानी, भ्यागुतेपानी, कालापानी, आमपानी, वामनपानी, बुढेपानी, वान्द्रेपानी, दोगाडपानी, टकरेपानी,धनीपानी, जुगेपानी, सिम्तीपानी, गंगटेपानी, ज्यामिरपानी र चिसापानीमा अहिले पानी पाइन छाडेको छ ।
जता पानी छ, उतै बस्ती सार्ने क्रममा यसरी गाउँका नाम पानीसँग जोडेर राखिएका हुन् । डडेलधुरा र डोटीका भाबर क्षेत्रमा पनि यसरी पानी जोडिएका दर्जनभन्दा बढीगाउँ छन् ।

साताभरिका लागि पानीको जोहो
साता दिनको पानीको जोहो गर्न बाँसपानीकी १९ वर्षीया राधालाई भ्याइनभ्याइ छ । घरमा एक्ला बुबा छन् । आफू पर सर्ने दिन आइसकेको छ । बुबालाई साताजति पुग्ने पानी जम्मा गरेपछि राधा महिना दिनका लागि ढुक्क हुन्छिन् । गाउँदेखि झन्डै ४५ मिनेट टाढा रहेको धौलेपानीबाट पानी ओसार्नुपर्छ उनले । ‘आमा बितेको ७ वर्ष भयो, सानो भाइ धनगढीमा डेरा गरेर पढ्छ,’ राधाले भनिन्, ‘बुबा वृद्ध छन्, म पर सरेपछि पानी ल्याइदिने कोही हुँदैन ।’

पानी जोहो गर्नकै लागि भएजति समय खर्चनु अहिले भाबर क्षेत्रका अधिकांशको बाध्यता हो । राधाका बुबा ६७ वर्षीय धर्मसिंह भन्छन्, ‘कुन बेला मूल हराउँछ र अर्को बस्तीका लागि अर्को ठाउँ खोज्नुपर्ने हो,ठेगान छैन ।’

बाँसपानीमा १७ परिवार छरिएर बसेका छन् । गाउँमा बढी झैझगडा पानीकै विषयमा हुने गर्छ । पानी चोरीका घटना पनि निकै हुन्छन् । धर्मसिंह भन्छन्, ‘पानीकै समस्याले बसाइँ सरेको यो तेस्रो बस्ती हो । १९ वर्षअघि बझाङबाट भाबर क्षेत्रमा आएका हौं, कञ्चनपुरको ज्यामिरपानीपछि कैलालीको चुनेपानी अनि बाँसपानी आयौं ।’ अब यो बस्ती पनि पानीकै कारण छाड्नुपर्ने बाध्यता निम्तिन लागेको उनले बताए ।

प्रकाशित : फाल्गुन २०, २०७३ ०८:४९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

सरसफाइ मन्त्रीले टेरेनन् आचारसंहिता

कान्तिपुर संवाददाता

गुलरिया — निर्वाचन आचारसंहिता लागू भएको भोलिपल्टै खानेपानी तथा सरसफाइ मन्त्री प्रेमबहादुर सिंहले त्यसको उल्लंघन गरेका छन् । मन्त्री सिंह निर्वाचन आयोगको अनुमति नलिई बर्दियाको विभिन्न कार्यक्रममा सरिक भएका छन् ।

जिल्ला निर्वाचन कार्यालयले मन्त्रीले आचारसंहिता उल्लंघन गरेको जनाएको छ ।

मन्त्री सिंहले बिहीबार सानोश्री तारा तालस्थित कुसुम्बा खानेपानी तथा उपभोक्ता समितिको पाँचौं साधारणसभाको उद्घाटन गर्नुका साथै खानेपानी ट्यांकीको अवलोकनसमेत गरेका छन् । उनले बा१झ ८९९८ नम्बरको सवारी साधनसहित पाँचवटा अन्य सरकारी गाडी प्रयोग गरेका छन् । जिल्ला निर्वाचन कार्यालयका प्रमुख पवन शाहीले मन्त्री सिंह आयोगबाट स्वीकृति नलिई विभिन्न कार्यक्रममा सहभागी भएको बताए ।

‘विकास निर्माणको उद्घाटन र शिलान्यास गर्न पाइँदैन,’ उनले भने, ‘साधारणसभा उद्घाटन गर्न पाइए पनि सरकारी सवारी साधनसहित आउँदा आयोगको अनुमति चाहिन्छ ।’ मन्त्री सिंह सदरमुकाम गुलरियाबाट करिब १४ किलोमिटर पश्चिम सानोश्री तारातालको कार्यक्रममा सरिक भएका थिए । आयोगले आचार संहिता लागू गर्दै सदरमुकाम बाहिरका कार्यक्रममा नजान मन्त्रीहरूलाई निर्देशन दिएको थियो ।

प्रकाशित : फाल्गुन २०, २०७३ ०८:४९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT