टिप्पणी : गोर्खाल्यान्ड गाथा

सुजीव शाक्य

दस वर्ष पहिले प्रशान्त तामाङले इन्डियन आइडल जितेर दार्जिलिङ क्षेत्रमा अर्को राजनीतिक आयाम सुरु भयो । प्रशान्तलाई जिताउन लागेका विमल गुरुङले गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा पार्टी खोलेर गोर्खा राष्ट्रिय जनमुक्ति मोर्चाका सुभास घिसिङझैं पहाडको राजनीतिमा होमिए ।

विकास भनेको आफू, आफ्नो पार्टी र समर्थकको निजी आर्थिक विकासमा विश्वास राख्ने मनसाय देखिँदै गयो । पैसा सिद्धिन्न थाल्यो कि गोर्खाल्यान्डको नारा लिएर आउँछन् भनेर धेरैले भन्न थाले । दार्जिलिङ जिल्ला र अब भर्खरै घोषणा गरेको कालिम्पोङ जिल्लाका केही गर्न जाँगर भएका युवा पिढी मुम्बई, बंगलौर र दिल्लीतिर लागे । राजनीतिक पोषणमा हुर्केकाहरूसँग उनीहरू बाझ्न चाहेनन् । विदेशतिर लाग्नु नै भविष्यको निम्ति राम्रो मान्न थाले । राम्रा–राम्रा विद्यालयहरू भएकाले बाह्र कक्षासम्म पढ्ने र त्यसपछि कलेजसँगै जीवन पनि बाहिर नै । अवकाश प्राप्त भएकाहरू नाति–नातिनी हुर्काउन बसे । युवाहरू नभएपछि तराई भूमिबाट काम गर्न आउनेहरू बढ्न थाले । सानो ठाउँ सानो रहन सकेन, बढ्दै गयो, तर सहर पनि बन्न सकेन । एकार्कामा दूरी पनि बढ्यो, तर ठूलो सहरझैं आर्थिक रूपले परिवर्तन भएर युवा पिढीलाई पनि समेट्न सकेन । मानिसहरू दिक्क भए, तर जीवन चली पनि रह्यो ।
एकाएक यस महिनाको सुरुमा बंगालका मन्त्रीले दार्जिलिङ, कालिम्पोङ क्षेत्रमा पनि बंगला (बंगाली) भाषालाई विद्यालयहरूमा अनिवार्य गर्ने भनेर घोषणा गरे, जसले चालिस वर्ष अघिको घाउ फेरि ब्युँताइदियो । गोर्खाल्यान्ड हुनैपर्छ भनेर नभन्नेहरू पनि भाषा आन्दोलनको पक्षमा देखिए । सन् १९९२ मा नेपाली भाषाले भारतीय संविधानमा मान्यता पाएको थियो । भाषाका कारण अब फेरि पहाडी क्षेत्र एकपटक आन्दोलनमा होमिएको छ । 

बदलिँदो परिवेश
प्रथमपल्ट १९८६ मा गोर्खाल्यान्ड आन्दोलन सुरु हुँदा हामी कोलकातामा विद्यार्थी थियौं । नेपाली भएकामा अलि अलि दु:ख पनि भोग्यौं । इन्जिनियरिङ कलेजतिर नेपालीजस्ता देखिने भारतीय मणिपुरी र नागाहरूले पनि पिटाइ खाए । धेरै नेपालीले बच्न दाह्री पाले, कुर्ता–पाइजामा लगाए । मेघालयबाट पनि नेपालीहरू खेदिएका थिए । तसर्थ जोगिनु ठिक थियो । 
यसपालिको आन्दोलनको समर्थनमा भारतका अन्य सहरमा पनि धेरै जुलुस देखिएका छन् । नेपाली वा गोर्खा नभएकाहरूले पनि सामाजिक सञ्जालमार्फत अहिलेको आन्दोलनलाई समर्थन गरिरहेका छन् । दार्जिलिङ–कालिम्पोङतिरकाहरू भारतका अनेक भागमा राम्रा पेसा र ओहदामा पुगेका छन् । उनीहरूका साथीहरू पनि यसपटक सामाजिक सञ्जाल र मिडियामार्फत ओर्लेका छन् । दूरदर्शनका एकतर्फी खबरको जमाना होइन यो, अनेक निजी टेलिभिजन च्यानलहरूलाई समाचार सम्प्रेषण गर्न दिइएको छैन । इन्टरनेट काटियो, तर समाचार फैलाउने नयाँ तरिका भेटिएका छन् । 

Yamaha

नेपालमा के असर ?
१९८६ सालमा नेपालमा पञ्चायत व्यवस्था भएकाका कारण निजी मिडिया थिएन, राजाहरूलाई यो आन्दोलनसँग कुनै सरोकार थिएन । तर यसपटक नेपालमा पनि मधेसी समुदायले आफ्नो हकको निम्ति आवाज उठाइरहेका बेला उता नेपालीभाषी समुदायको हकको आन्दोलन छेडिएको छ । सायद यसपटक नत दिल्लीले न काठमाडौंले यो दृष्टिकोण नकार्न सक्छन् । दिल्लीमा नजिकसँग नेपाल, भारतलाई नियालेर बस्नेमध्ये केहीले के गोर्खाल्यान्ड दिएर भारतको सरकारले नेपालमा प्रदेशहरूको सीमांकन कुरो बदल्न सक्छ भन्ने राय राख्छन् । गोर्खाल्यान्डको आन्दोलन चर्किंदै गयो भने र हिंसात्मक रूपमा तीस वर्ष अघिझैं चक्र्यो भने नेपालले के गर्ने ? नेपालको मधेस आन्दोलनलाई यसले कुन दिशातर्फ लिएर जाला ?

दार्जिलिङको दुर्दशा
गोर्खाल्यान्ड विभिन्न राजनीतिक दलहरूले आफ्नो स्वार्थको निम्ति चलाउने एउटा ठूलो अस्त्रका रूपमा सीमित रह्यो । कहिले बोर्ड गठन र चुनाउअघि लगाउने नाराको रूपमा सीमित भयो । विकास भनेको नै ठेक्कापट्टा मार्फत पैसा कमाउने हो भन्ने मूलमन्त्र बन्न थाल्यो । गोर्खाल्यान्ड चिनारीको लडाइँ हो र त्यसविरुद्ध अर्को चिनारीको युद्ध अहिले बंगालका मुख्यमन्त्री ममता वनर्जीले छेडिन् । लेप्चा, राई, तामाङ, नेवार गरेर प्राय: सबै जातको विकास बोर्डहरू गठन गरिए, अलिअलि पैसा खन्याइए । त्यही घर र बाटो बनाउने कन्ट्रयाक्टरहरू यतातिर लागे । विकास भनेको खर्च हो, पैसा त केन्द्र वा कोलकाताबाट आउनु नै पर्छ भन्नेमा विश्वास राखे । पैसा, रुपियाँ मिलेन भने गोर्खाल्यान्ड ब्युँताए । भ्रष्टाचारबाट नत ममता वनर्जीका मानिसहरू टाढिए, न विमल गुरुङ र उनका आसेपासे । पैसाको खोलो बग्यो र बनेको बाटो र ढल पनि खोलोमै बग्यो । बालुवामा पानी खन्याउने व्यवसाय उत्तम व्यवसायको रूपमा चिनियो । जग्गा मिलाइदिने, अवैध रूपमा घरटहरा बनाउने, जग्गा मिच्ने, डोजर लगाएर बाटो बनाएर पहिरो निम्त्याउने काम गरियो । जे गरे पनि भेटी चढाउनुपर्ने माहोल बन्यो । 

यस पटकको आन्दोलनमा गोजमोको समर्थनमा चुनाव जितेका सत्ताधारी भाजपाका सांसद अल्हुवालियाले गोर्खाल्यान्डको समर्थन गर्नुपर्ने बोध गरे । तर सन् २०१९ मा बंगालको ४२ संसदीय सिट ताकेर बसेका सत्ताधारी प्रधानमन्त्री र भाजपाको अध्यक्षले त्यति सजिलै समर्थन दिने छैनन् । एक सिटको निम्ति ४२ सिटको बाजी लगाउने छाँटकाँट छैन । यसर्थ यो आन्दोलन तन्किने छ, सायद महिनौंसम्म जानेछ । एक पटक फेरि अलिक स्थिर भएको अर्थतन्त्रलाई संकटमा ल्याउनेछ । कालोबजारी बढ्नेछ । स्कुलहरूबाट भुटान, नेपाल लगायतका अन्य देश र भारतकै अन्य ठाउँबाट आउने विद्यार्थी आउन छाड्नेछन् । चिया बगानको राजनीति अर्कै छ । भावनाबाट उठेको आन्दोलन कहाँ गएर टुंगिन्छ, नेताहरूलाई नै थाहा हुन्न । धेरैले यसपटक दार्जिलिङ क्षेत्रले २ सय वर्षदेखिको भुललाई सच्याउनेछ भन्ने लागेको छ । तर नतिजा चाँडै आउला जस्तो छैन । 

नेपाललाई पाठ
संघीयता चुनेको नेपालले गोर्खाल्यान्ड आन्दोलनबाट धेरै सिक्न सक्छ । ती मध्ये दुइटा मुख्य हुन्– एक, पहिचानको आधारमा सुरु हुने राजनीति सयौं वर्षसम्म चल्न सक्छ र समस्याहरू ब्युँताइराख्दा, हल ननिकाली बस्दा सबभन्दा बढी राजनीतिक फाइदा हुन्छ । नेपालमा जातीय पहिचानको आगो सल्किसकेको छ, यसलाई सानै रूपमा मात्र राखेर हात ताप्न खोजे ठिक छ, तर घिउ हाल्ने काम गर्नथाले सबैलाई जलाएर लान्छ । दुई, संघीयता वा कुनै संरचना विकासको नाममा मागिखाने भाँडोको संयन्त्र बनाउन हुन्न । आम्दानी चाहिन्छ. दार्जिलिङ क्षेत्रमा आम्दानीका स्रोतहरू प्रशस्त भए पनि ठेक्कापट्टा अर्थतन्त्र बन्ने, सरकारी जागिर खोज्ने र अलिअलि साइड इन्कम गर्नेमा सीमित भए । यहाँ पनि प्रदेशहरूले यस्तै आर्थिक संरचनालाई संघीय रूपमा ठेल्ने हो भने केही वर्षपछि पहिचानसँग जोडिएका बिभिन्न ल्यान्डहरूको आन्दोलनले नेपाललाई फेरि काठमाडौंमा सीमित गर्नेछ । 


 

प्रकाशित : असार १०, २०७४ ०८:३८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

धूलो र फोहोरको संस्कृति

सुजीव शाक्य

आजभोलि सबै धूलो, धूवाँ, तुँवालो र फोहोरको विशेषज्ञ भएका बेला म पनि कम † यसको संस्कृति, संस्कार र अर्थतन्त्र एक–आपसमा कसरी जोडिएको छ त, विश्लेषण गर्न मन लाग्यो । सोसल मिडियाको जमानामा मनमा आएको भन्न पाउने छुट छ, किन नभन्ने त ? नेपाली र दक्षिण एसियाली समाजमा नै भनौं, धूलोको कुरो फोहोरसँग जोडिएको छ ।

यी दुवै हाम्रो सामाजिक संरचना, हाम्रो हुर्काइ र मूल्य–मान्यताहरूसँग जोडिएका छन् । तसर्थ यसलाई विभिन्न कोणबाट हेर्न जरुरी छ ।

चोखो र सफा हुनुको अन्तर
हाम्रो संस्कृतिले चोखो हुनुमा धेरै जोड दिन्छ । पूजाआजाअघि, विभिन्न चाडपर्वमा चोखो हुनु एकदम जरुरी हुन्छ । हाम्रो हुर्काइ ननुहाए पनि दुर्गन्धित खोलाको चोखो पानी छर्केर चोखो हुनेको सिकाइबाट आयो । छिमेकीले फ्याँकेको फोहोरको थुप्रोको छेउमा माटोले लिपेर चोखो गरी लक्ष्मीको आगमनको बाटो तिहारमा गर्न सिकियो । पूजाआजा गर्न दुषित वातावरणमा अरूले फ्याँकेका पूजाका विभिन्न सामानको प्लास्टिकको झोलादेखि, टपोरहरूका बीच अलिकता पानी छर्केर स्वच्छ हुन्छ भनेर सिक्यौं । अरूले झैं आफुले पनि फोहोर त्यहीं फाल्ने संस्कृति बनायौं । मन्दिरहरू फोहोर हुने सामाजिक स्वीकार्यता भएको ठाउँमा आफ्नो वरिपरि कसरी सफा र धूलोरहित हुन्छ ?

जबसम्म फोहोर हुनु भनेको चोखो नहुनु हो भनेर हाम्रो समाज र संस्कृतिले मान्यता दिँदैन, हाम्रो वरिपरि फोहोर हट्ने छैन । धूलो भनेको फोहोरको एक पक्ष हो । हामीले फोहोरलाई झैं धूलोलाई सामाजिक स्वीकृति दिएका छौं । तसर्थ अन्य दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा झैं यसको नागरिक प्रतिकार हुँदैन । थाइल्यान्डजस्तो देशमा सफाइलाई समाजको एक पहिचानको रूपमा विकास गरेर लगिएको छ, तसर्थ सफाइको सामाजिक स्वीकार्यताले गर्दा त्यहाँ धूलो पनि स्वीकार्य छैन । चोखो हुनु भनेको सफा हुनुपर्ने हो भन्ने सामाजिक मान्यता आएको छ । मन्दिरहरूमा फोहोर छैन । मन्दिर परिसरमा बेच्ने पूजा सामग्रीका स्टलहरू पनि सफा छन् । गरिब भएर पनि विकसित देशहरूझैं सफा हुन सकिन्छ भनेर रुवान्डाले संसारलाई देखाएको छ । हामीकहाँ गत ३० वर्षमा आर्थिक रूपमा धेरै परिवर्तन आयो, शैक्षिक रूपमा धेरै परिवर्तन आयो तर पैसा कमाउँदैमा वा डिग्री आर्जन गर्दैमा मानिस सफा नहुने रहेछ । 

सफाइको संस्कार
मलाई स्कुलको बिदामा आउँदा धेरै कुराहरूले अचम्भित गथ्र्याे । हिउँदमा बिहे र भोजहरूको सिजन हुन्थ्यो । भोजमा जानका निम्ति मात्र नुहाउने संस्कृति बसेको थियो । रेड लेबल र पाँच सय पचपन्न चुरोटको फुर्ती लगाउनेहरूको घरमा शौचालय पनि नहुन सक्थ्यो । कुनै सामाजिक अवसरमा मात्र रंगरोगन गर्ने चलन अहिलेसम्म गएको छैन । पाँच–सात वर्षमा रङरोगन गर्न गाह्रो हुने ठूल्ठूला घर किन बनाउने भनेर ४० वर्षअघिको प्रश्न अहिले पनि म सोध्ने गर्छु । सफाइ गर्ने जिम्मा आफ्नो होइन, विशेष गरिकन पुरुषहरूको भन्ने मान्यता दिमागमा पालिएको छ । समाजको आधा भागले सफाइ गरेन भने समस्या त हुने नै गर्छ । हामीलाई पढाइ सँगसँगै सफाइ पनि सिकाइयो । जुत्ता राम्रोसँग पालिस गरेर गएन भने क्लासको बाहिर बस्नुपर्ने हुन्थ्यो । त्यसैले शौचालय सफा गर्न सिकियो । घरमा पनि, हातमा कुचो लिएर धूलो बडार्न सिकियो । अहिले हाम्रो अफिसमा पनि शौचालय सफा राख्ने जिम्मा साझा नै छ ।

फोहोर सफा गर्ने जातसँग चिनिने हाम्रो समाज छ । तल्लो स्तरको काममा गनिन्छ । तसर्थ ग्लानी महसुस हुने पेसाका रूपमा लिइन्छ । हुर्किंदादेखि सफाइ भनेको सक्दो अरूले वा महिलाले मात्र गर्ने पेसाका रूपमा सिकाइन्छ । हामीले पश्चिम विश्वको रहनसहन अनुशरण गर्न सिक्यौं, लुगा लगाउन, खानपिनलाई प्रस्तुत गर्न पनि अनुशरण गर्‍यौं । तर, हामीले त्यससँगै सफाइको अनुशरण गरेनौं । बाथरुममा कमोड भित्र्याउन सक्यौं तर कमोड सफा गर्ने विधि हामीले सिक्न आवश्यक ठानेनौं, किनभने कमोड सफा गर्नुलाई जात वा निम्नस्तरको कामसँग जोड्यौं । हामी हजारौ पर्ने फोन किन्छौं तर थोत्रो खोल लिएर हिँड्छौं । 

सफाइको संस्कार आफैंबाट सुरु गर्न जरुरी छ । बाल्यकालदेखि नै यो सिक्न र सिकाउन जरुरी छ । सफाइलाई स्वच्छ जीवनसँग जोड्न र यस तथ्यलाई स्कुलदेखि नै दिमागमा भर्न जरुरी छ, यसको मतलब शिक्षकहरूको सोचाइमा परिवर्तन आउन जरुरी छ । सफाइ गर्ने र सफा ठाउँ खोज्ने बच्चाहरू जब ठूलो हुन्छन्, तब मात्र आफू वरिपरिको फोहोर र धूलोको प्रतिकार गर्छन् र समाधानतर्फ लाग्छन् । जीवनमा तमासाको रूपमा बाहेक कुचो नबोक्नेहरू राजनीतिमा आएर सफाइ र धूलोसम्बन्धी समाधान ल्याउँछन् भनेर सोच्नु व्यर्थ हो । 

समृद्धिका लागि सफाइ
फोहोर र धूलोमा पैसा फलेको देख्नेहरूले पनि फोहोर र धूलो राख्नमा आर्थिक अवसरहरू देखे । सफाइको अर्थतन्त्र, धूलो र फोहोरको अर्थतन्त्रभन्दा ठूलो छ । नेपालमा भारतमा झैं, फोहोर र धूलोमा धेरै पैसा कमाए तर थोरैले मात्र । सम्पूर्ण सहरलाई दु:ख दिएर केहीले फाइदा लिए । सडक खनेर धूलाम्य छाड्दा पनि ठेकेदारको कमाइ हुँदोहरेछ । पुर्न जति ढिलो गर्‍यो, त्यति बढी पैसा । आयोजना जति तन्कियो, त्यति बडी फाइदा । फोहोर व्यवस्थापन गर्ने आयोजनाको तयारीमा धेरै पैसाको चलखेल । योजना आयो भने पैसा बन्द हुने रहेछ । आफूले फोहोर फ्याँक्ने बाल्टिन नकिन्ने, विभिन्न एनजीओले किन्ने, त्यही ठाउँमा कति संस्थानहरूले कति खर्च गरे ? वृक्षरोपण कार्यक्रममा त मन्त्री र ठूलाबडा नै चाहियो तर त्यो नउम्रेका रूखका वरिपरि संस्था वा बैंकको नाम हट्दैन र कतिले खुरुखुरु पैसा पनि लिने होलान् ।

हामीले सफा र धूलोरहित हुनुमा आर्थिक फाइदा छ भनेर बुझ्नुपर्‍यो । भुटानले आफ्नो सफा वातावरणलाई पर्यटकीय फाइदाको ठूलो पक्षका रूपमा परिवर्तन गरेको छ । सिंगापुरले आफूलाई विश्वमा नमुनाको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । संसारका विकसित सहरहरूमा खोलाछेउको जग्गा सबैभन्दा महँगो हुन्छ । ‘रिभरफ्रन्ट’ भनेर चिनिन्छ । नेपालका सहरहरूमा खोला छेउ सस्तो हुन्छ । त्यहाँ सुकुम्बासीको राजनीतिक संरक्षण पाएका झुपडी र घरहरू हुन्छन् । थाइल्यान्डले सफाइको बलमा पर्यटन विकास गरेर लागेको छ । रुवान्डाले सफाइलाई नै आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक कोणको रूपमा विकास गरी संसारका ठूल्ठूला सभा–सम्मेलन गर्न थालेका छन् । सफा सामान हुँदाहुँदै फोहोर सामान कसले किन्छ ? तर त्यो फोहोर देख्नुपर्‍यो अन्तर्राष्ट्रिय चक्षुबाट । हामीले चोखो बनेको जस्तो पनि चलिहाल्छ भन्ने सोचले होइन । सफाइ सभ्य समाजको पहिचान हो र यसको आर्थिक फाइदा धेरै छन् । यसका लागि दृष्टिकोण फेर्नुपर्‍यो । यो राजनीतिक समस्या होइन, सामाजिक–आर्थिक समस्या हो भन्ने रूपमा बुझ्नुपर्‍यो ।

प्रकाशित : फाल्गुन १९, २०७३ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT