यस्ता हुन् एनआरएन एजेन्डा

भ्वाइस अफ दि भ्वाइसलेस
अखण्ड भण्डारी

काठमाडौँ — असोज अन्तिममा गैरआवासीय नेपालीको विश्व–भेला काठमाडौंमा हुँदैछ । त्यसमा ओमन च्याप्टरले एउटा प्रस्ताव पेश गर्दैछ– एनआरएन एयरलाइन्स ।

त्यसका लागि विदेशमा रहेका नेपालीको पुँजी परिचालन गरेर एयरलाइन्स चलाउने कार्ययोजना तयार पारिएको छ। विराटनगर, सुर्खेत, धनगढीजस्ता ठाउँलाई आधार बनाएर अत्यधिक माग भएका तर विमान सेवा नपाएका ठाउँतर्फ उडाउने योजना छ। यसले एकातिर अस्वस्थ प्रतिस्पर्धामा अल्झिनुुपर्ने छैन भने अर्कातिर सेवा नपाएकाले पाउने छन्। सुरुको वर्ष जहाजका क्षमताको ६५ देखि ८५ र त्यसपछि ७५ देखि ९० प्रतिशतसम्म यात्रु पुर्‍याउने लक्ष्य राखिएको छ। यसको नारा ‘बाई नेपाली फर नेपाली’ (नेपालीद्वारा नेपालीका लागि) बनाइएको छ।

एनआरएन ओमनका अध्यक्ष दीपक श्रेष्ठ प्रस्तावलाई अन्तिम रूप दिन जोडतोडले लागेका छन्। प्रस्ताव ओमनको भए पनि एनआरएनए अन्तर्राष्ट्रिय समन्वय परिषदलेयसको नेतृत्व गर्नुपर्ने, व्यवस्थापन/ सञ्चालनका लागि विज्ञ समूह गठन गर्नुपर्ने उल्लेख छ। करिब १ अर्ब रुपैयाँ सुरुमै लाग्ने एयरलाइन्समा संसारभरिका नेपालीलाई लगानीमा आह्वान गरिनेछ। त्यसले सुरुमा १९ सिटे ५ वटा जहाज किन्ने र क्रमश: थप्दै लैजाने प्रस्तावकको योजना छ। एनआरएनएको नयाँ नेतृत्वले यसलाई आवश्यक ठानी पारित गरे विदेशमा बस्ने धेरै नेपालीको स्वदेशमा आफ्नै एयरलाइन्स हुनेछ। देश निर्माणमा पनि यसले टेवा पुर्‍याउनेछ।

ओमनबाटै प्रतिनिधित्व गर्ने मध्यपूर्व संयोजक डीबी क्षत्रीले अघिल्लो विश्व–भेलामा ‘हजारे अभियान’ को प्रस्ताव ल्याएका थिए। वैदेशिक रोजगारमा गएका हरेक नेपालीबाट सरकारले महिनाको हजार रुपैयाँ उठाएर राष्ट्र निर्माणमा लगानी गर्नुपर्ने उनको प्रस्ताव थियो। त्यसबाट उनीहरूलाई मुनाफा, राष्ट्र निर्माणको श्रेय र दुर्घटनाका अवस्थामा ‘सामाजिक सुरक्षा’ समेत प्रदान हुनेछ। दुनियाँसँग मागिने विकास बजेट सरकारले विदेशमा रहेका आफ्नै नागरिकबाट ससम्मान उठाउनसक्ने उत्तम अभियान हो यो। यसलाई मूर्तरूप दिन एनआरएनले क्षत्रीलाई ‘हजारे अभियान टास्क फोर्स’ को संयोजक बनाएको थियो। उनले नेपालमा आएर सरकारी तहमा निरन्तर ‘लबिइङ’ गरेपछि कर्मचारी सञ्चयकोषले यसको प्रक्रिया अघि बढाएको छ। यो कानुन बन्ने अन्तिम चरणमा छ। जब कानुन बन्नेछ, वैदेशिक रोजगारमा जानेको सञ्चयकोष बनाइने छ। त्योदेशका विभिन्न परियोजनामाखर्च गरिने छ।

वैदेशिक रोजगारमा विभिन्न देशमा ५० लाखभन्दा बढी नेपाली छन्। अन्य प्रयोजनमा बस्ने गैरआवासीय नेपालीको संख्या पनि ठूलै छ। स्वेदशमा भन्दा तुलनात्मक राम्रो अवसर पाएर विदेशिएका तिनलाई सकेसम्म आफ्नै घर फर्किन रहर छ। तर, त्यसका लागि देशभित्र उद्यमशीलताको ढोका खोल्नु पर्छ। राजनीतिक स्थिरता र राजनीतिक संरक्षणमा हुने भ्रष्टाचार निमिट्यान्न पार्ने हो भने नेपालले पनि फड्को मार्ने अवस्थामा पुगेको छ। यस सन्दर्भमा विदेशमै रहेका नेपालीको लगानीमा राष्ट्र निर्माण गर्ने प्रचुर सम्भावना छ। ठूलो संख्या भएकाले ससानो लगानी जुटाए पनि गतिलो राशि बन्छ। त्यसलाई ऊर्जा, भौतिक पूर्वाधार, सञ्चार, यातायातजस्ता क्षेत्रमा खर्च गर्न सकिने छ। राष्ट्रको अभिभावकत्व, जिम्मेवारी र जवाफदेहितामा परिचालन हुने भएकाले यसको विश्वसनीयता पनि बलियो हुनेछ।

देश संघीयतामा गइरहेको छ। ७ प्रदेशका राजधानी तोक्न बाँकी छ। चुनाव भने तोकिइसकिएको छ। ढिलो–छिटो विकासले विकेन्द्रित रूप लिनेछ। आम्दानीको स्रोत बढेको छैन, अब खर्च गर्ने विकासे–अवसर गुणात्मक रूपमा बढ्नेछन्। कम्तीमा हरेक प्रदेशमा एउटा गतिलो विमानस्थल चाहिने छ। राम्रा सडक, खानेपानी, सरसफाइ, बिजुली बत्तीजस्ता विकासका पूर्वाधार त्यहाँका माग बन्नेछन्। संसारका कुनै पनि देशले पैसा छ्याल्लब्याल्ल भएर विकास गरेका होइनन्। विकासबाटै पैसा आर्जन गरेका हुन्। निजीक्षेत्रलाई लगानी गर्न र कमाउन नदिने हो भने न देशको विकास सम्भव छ, न जनता नै धनी हुन्छन्। अब नेपालले यो सूत्र अवलम्बन गर्नैपर्छ। त्यसका लागि पुँजीको गतिलो स्रोत भएका गैरआवासीय नेपाली हुन्। तिनको कमाइ रसिप अब राष्ट्र निर्माणा प्रयोगनगरी हुँदैन।

‘हजारे अभियान’ ले चाहेजस्तो ५० लाख नेपालीबाट हजार रुपैयाँ मात्र उठाउँदा पनि मासिक ५ अर्ब रुपैयाँ हुन्छ। यसबाट ठूलठूला परियोजना चलाउन सम्भव छ। हजारै मात्र उठाउनुपर्छ भन्ने छैन। भरपर्दो परियोजना प्रस्तुत गर्ने हो भने देशमा अर्बौं लगानी गर्नसक्ने गैरआवासीय नेपाली (व्यक्ति) छन्। तिनलाई आकर्षित गर्ने हो भने पुँजीदेखि पलायन भएका प्रतिभासम्मलाई स्वदेश फर्काउन सकिने छ। योजना आयोग वा अन्य कुनै निकायले यसको ठोस प्रस्ताव निर्माण गरी उनीहरूलाई आह्वान गर्नुराम्रो हुनेछ।

विश्व–भेलामा गैरआवासीय नेपालीले पनि ओमनका जस्ता आकर्षक प्रस्ताव ल्याउन सक्नु पर्छ ताकि सरकारको ध्यानाकर्षण होस्। संसारको जति सम्पन्न मुलुकमा बसे पनि हामी नेपाली हौं, नेपाल धनी भए मात्र हाम्रो इज्जत–प्रतिष्ठा माथि पुग्नेछ भन्ने ठान्नु पर्छ। विदेशको ज्ञान, सिप र आर्जन अब देशका लागि दिन सक्नुपर्छ। मूल कुरो– त्यो पोखिएर नजाओस् भन्नेमा उत्तिकै सचेत हुनुपर्छ। त्यसैका लागि विकासका खाका आफैं तयार गर्नु पर्छ। डीबी र दीपकको पहल त्यसैमा केन्द्रित हो। अरू देशका एनआरएनए र तिनका पदाधिकारीले पनि यस्ता उपाय खोजून्, जुन सामूहिक लगानी र देश विकासमा कोसेढुंगा बनून्।

प्रकाशित : आश्विन १९, २०७४ १५:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

देवी पूजनका आयाम

भेषराज पोखरेल

काठमाडौँ — दसैं पक्ष चलिरहेको छ । नेपालमा दसैंले सबै जातजाति र समुदायलाई छुने गर्छ । नेपालको सबैभन्दा ठूलो चाड भएकाले धार्मिकमात्रै नभएर यसले आर्थिक र सामाजिक रूपमा पनि विशेष प्रभाव छाड्छ । यो समयमा नेपालमा कपडा, खाद्यान्न तथा मासुजन्य पदार्थको अत्यन्तै ठूलो व्यापार हुन्छ ।

विशेषत: यो हिन्दु चाड हो नै तर नेपालको जातीय संरचना र सांस्कृतिक निकटताले गर्दा यो चाड सबै जातजाति र समुदायको बन्न पुगेको छ। दसैंका कतिपय पक्षलाई हेर्दा नेपालमा विविध संस्कृति र संस्कार हुँदाहुँदै पनि एउटै नेपाली संस्कृतिमात्र छ कि भन्ने भान हुन्छ। यसले थप सद्भाव बढाएको छ।

आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि दसैं सुरु हुन्छ र यसको समाप्ति पूर्णिमामा हुन्छ। प्रतिपदादेखि नवमीसम्म देवीका विभिन्न नौ रूपको पूजा हुन्छ। यिनलाई नवशक्ति पनि भनिन्छ। प्रतिपदाको दिन शैलपुत्री अथात् पार्वतीको पूजा हुन्छ। त्यस दिन दसैंको पूजा गर्ने स्थानमा सफा गरेर वा लिपेर जमरा राखिन्छ र त्यहीं देवीको घट अर्थात् कलश स्थापना गरिन्छ। कलशमा विधिविधानसहित पूजा गरेर दसैंको अनुष्ठान हुन्छ। दोस्रो दिन ब्रह्मचारिणीको पूजा हुन्छ भने तेस्रो दिन चन्द्रघण्टाको पूजा गरिन्छ। चौथो दिन कुश्माण्डाको पूजा गरिन्छ। पाँचौं दिन स्कन्दमाताको पूजा गरी छैठौं दिन कात्यायनीको पूजा गरिन्छ। सातौं दिनलाई अलि विशेष रूपमा लिइन्छ। सायद नेपालमा तान्त्रिक विधि र मान्यतालाई पनि बढी नै प्राथमिकता दिइने भएकाले कालरात्रिको अथात् काली देवीको पूजा गरिन्छ। कतिपय जातजातिले यी देवीलाई कुलदेवीका रूपमा पूजा गरेको देखिन्छ।

यसै दिन नवपत्रिकाको फूलपाती भित्र्याइन्छ। काठमाडौंको वसन्तपुर दसैं घर तथा देशभरका कोत र देवीस्थानमा यसलाई विशेष बाजागाजाका साथ भित्र्याइन्छ। नेपालमा बौद्ध धर्म मान्ने समुदायले पनि काली र भैरवलाई बलिसहित पूजा गरेको देखिन्छ। यो काठमाडौंका नेवार समुदायमा छ नै, मगर, गुरुङ जातिले पनि बलि दिन्छन् भने किरात समुदायमा पनि बलिको प्रचलन छ। कालरात्रि सबैको महत्त्वपूर्ण दिन हो। आठौं दिन महागौरी तथा नवौं दिन सिद्धिदातृ भगवतीको पूजा हुन्छ। नेपालमा तान्त्रिक विधि र प्रचलन सशक्त भएकाले यस दिन पनि बलिद्वारा देवीको पूजा हुन्छ। यसका अलावा बलि नदिएर फूल, चन्दन, अक्षता र अन्य सामग्रीले पूजा गर्नेको संख्या पनि उल्लेख्य छ। कुभिन्डोजस्ता फलफूलको बलि दिने चलन पनि छ। दसमीका दिन प्रतिपदाको दिन स्थापना गरेर देवी पूजा गरेको कलश विसर्जन गरिन्छ र कलशको जलले सेचन गर्दै टीका, जमरा प्रसादस्वरूप लगाउने गरिन्छ। काठमाडौंको नेवार समुदायभित्रका महर्जन आदि केही समुदायले दीपबाट तयार पारेको कालो टीका पनि साथै लगाउने चलन छ। दसैंमा आफूभन्दा ठूला मान्यजनबाट टीका, जमरा लगाई आशीर्वाद लिने विधान छ। दसैंको टीका नेपालको पूर्वक्षेत्रमा पाँच दिन चल्छ भने पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा एक दिनमात्र लगाउने चलन छ।

केही समययता बलिसहित दवीको पूजा गर्ने प्रचलन राम्रो होइन, बलि हटाउनुपर्छ भन्ने आवाज आउन थालेका छन्। उनीहरूले ‘बलि दिएर देवी पूजा गर्नु अत्यन्तै नराम्रो हो, यो असभ्य संस्कार हो। देवी सबैकी साझा हुन्, सबैकी माता हुन्, उनले आफैं बलि माग्दिनन्। मान्छे आफ्नो स्वार्थपूर्तिका लागि निरीह पशुको बलि दिएर रमाउनु राम्रो होइन’ भनिरहेका छन्। बलि नदिएर सात्विक सामग्रीबाट पूजा गर्नु, ध्यान गरेर सिद्ध गर्नु अवश्य पनि राम्रो हो। नेपालको संस्कार, संस्कृतिभित्र पसेर गम्भीर अध्ययन गरी विभिन्न आयामलाई नहेरी कुनचाहिँ ठीक र कुन बेठीक भन्नु भने राम्रो होइन।

देवीको पूजा वैदिक, लौकिक र तान्त्रिक तीनै विधिबाट गरिन्छ। दुर्गा सप्तसतीमा महिषासुर राक्षस अत्यन्तै शक्तिशाली भएको र उसले तमो गुणसहित नकारात्मक काम गरिरहेका बेला उसलाई जित्न मानिस र देवत्वशक्ति दुवैलाई कठिन पर्‍यो। सामान्य रूपमा उसको शक्ति र त्यो नीच गुणलाई जित्न नसकिने भएपछि देवताहरूले सबैको शक्ति एकत्रित गरी देवीरूपी दुर्गा महाशक्तिको उत्पत्ति गराए। यो कुरा सप्तसतीको दोस्रो अध्यायमा यसरी भनिएको छ, ‘अतुलं तत्र तत्तेज: सर्वदेवशरीरजम्। एकस्थं तद्भून्नारी व्याप्त लोकत्रयंत्विषा।।’ यी पुराणमा देवीलाई असीम शक्ति भएकी, अति क्रोधसाथ राक्षसगणको नष्ट गरेको वर्णन छ। त्यो भोको तथा उग्ररूपको पूजा तथा आराधना गर्नेले बलि दिने भए।

उग्ररूप शिवशक्ति पनि हुन्, त्यस रूपको पूजा तान्त्रिक रूपमा बलि दिएर गर्ने भए। अर्को, देवीशक्ति उग्रमात्र होइन, सौम्य रूप पनि हो। कुनै प्रयोजनबिना सधैं यो प्रकृति सञ्चालन गर्ने देवीशक्तिको सौम्य रूप हो। त्यही रूपको पूजन, ध्यान गर्नु उत्तम हो। पुराणहरू यही भन्छन्। प्रकृति सञ्चालनका लागि गरिने विभिन्न कामका लागि भने देवीका अनेक रूप पनि हुन्छन्। सौम्य रूपको पूजा बलि नदिई सात्विक सामग्रीबाट वैदिक विधिद्वारा गर्नुपर्छ। सम्बन्धित काम अर्थात् कुनै काम पूरा गर्न गरिने पूजा भने देवीका रूप र स्वभाव अनुसार फरक–फरक हुने नै भए। यो मान्यता हो, चलन हो, कुनै गलत काम होइन।

नेपालमा केही समययता यही बलिपूजालाई जोडेर नेपालीको पूरै संस्कृति विकृत छ। यस्तो काम मूर्खले मात्रै गर्छन्, यो धार्मिक काम हुँदै होइन भनेर प्रचार गरिँदैछ। यसले बाह्य जगतमा पनि नेपालीहरू मूढ हुन् भन्ने व्यापक प्रचार भइरहेको छ। जुन गलत छ। नेपालमा प्राय: ब्राह्मणहरूले बलि दिँदैनन् तर बलि दिने देवीस्थानमा भने पूजाव्यवस्था गरिदिएको पाइन्छ। नेपालमा यज्ञ अनुष्ठान, पूजा आराधना मुख्यत: वैदिक विधिद्वारा गरिन्छ। नेपाल शिवशक्ति क्षेत्र भएकाले तन्त्र विधि पनि बलियो भएको हो। यो विधिले सबै जातजातिलाई समेटेको पनि छ। वैदिक विधिले मात्रै नेपालका सबै जातजातिलाई जोड्न मुस्किल छ। बलिप्रथा हटाउन सकिन्छ तर अपमान गरेर होइन। आमरूपमा सबै जातिमा वैदिक विधि भिजाएर सबैले अपनाउने र विश्वास गर्ने बनाउन सक्नुपर्‍यो। त्यतातिर केही नगर्ने मात्र आम संस्कृतिलाई अपमान गर्दा नेपाली संस्कृति पूरै लोप हुन बेर लाग्दैन। यसलाई पूरै बदल्न आम्दानीका स्रोत, खाने बानी, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा सोचाइ प्रक्रिया र प्रचलनलाई पूरै बदल्न सक्नुपर्छ। सांख्य दर्शनले पनि सत्व, रज र तम तीनै गुणको सन्तुलन नै प्रकृति हो भनेको छ। शक्ति सन्तुलनका लागि तीनै गुणको समान महत्त्व छ।

नेपालमा देवीका अनेक आयाम छन्। काठमाडौंकी भद्रकाली आसामको कामक्षाबाट तान्त्रिक विधिद्वारा ल्याइएकी हुन् भने तुलजा भवानी भारतको मध्यप्रदेशबाट। अन्य देशभर भएका देवीहरू कुनै न कुनै जातिका शुद्ध मन भएका कन्याको असामयिक मृत्युपछि दैवी रूपमा परिणत भएको मान्यता छ। जस्तो– काठमाडौंको दक्षिणकाली, गोरखाको मनकामना, अर्घाखाँचीको सुपादेउराली, बाराको गडीमाई तथा देशभर यस्ता अनेक देवीस्थान छन्, जुन अत्यन्तै श्रद्धासाथ आम सर्वसाधारण पूजा–आराधना गर्छन्। यसको अर्थ हो, मान्छेको मनशक्ति सर्वशक्तिमान छ, त्यो पनि देवत्वशक्ति हुनसक्छ भन्ने हो।

प्रकाशित : आश्विन १९, २०७४ १५:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्