खुला अर्थनीति र सरकारी हस्तक्षेप

सोमवहादुर थापा

काठमाडौँ — कुनै पनि नीति वा विषय विवादमुक्त हुँदैन । यसका असल र खराब दुुवै पक्ष हुन्छन् । खराब पक्षलाई नियन्त्रण र नियमन गर्नुपर्ने हुन्छ ।

कुनै समयमा कुनै नीति उपयोगी र प्रभावकारी हुन्छ भने कुनै समयमा अर्कोे कुनै नीति उपयोगी र प्रभावकारी हुन्छ। कुनै बेला सरकारले सबै क्षेत्रमा लगानी गरी काम वा सेवा प्रवाह गर्ने नीति संसारभर चलेको थियो। यो नीतिका पनि आफ्नै प्रकारका असल र खराब गुण वा पक्ष थिए। १८ औं शताव्दीपछि यस नीतिमा पुनर्विचार सुरु भयो।

सन् ८० को दशकमा बेलायती प्रधानमन्त्री मार्गरेट थ्याचर सरकारले मात्रै सबै क्षेत्रमा लगानी गरेर, सेवा प्रवाह गरेर सम्भव हँुदैन भनी सरकारी कार्य वा सेवा र सरकारद्वारा सञ्चालित संस्थानहरू निजीकरण गर्ने साहसिक निर्णय गरेको थियो। यो निर्णय ज्यादै उपयुक्त देखिएपछि अरू देशले पनि विस्तारै यसलाई अनुशरण गर्न थाले। नेपालले पनि यो सिद्धान्तलाई २०४८ सालदेखि व्यवहारमा उतार्‍यो।

Yamaha

सोभियत रूस अथवा आजको रसिया र चीनले धेरै समयसम्म सरकारले सबै क्षेत्रमा लगानी गरी सेवा प्रवाह गर्नुपर्छ भन्ने संरक्षणवादी र एकाधिकारवादी मान्यता र सिद्धान्त अनुसार शासन गर्दै आएका थिए। चीनमा लोकप्रिय नेता देङ सिआओ पिङको निर्देशनपछि अर्थात् १९८० को दशकपछि परम्परागत सिद्धान्त र मान्यतामा परिवर्तन गर्दै खुल्ला तथा बजारमुखी अर्थव्यवस्था परीक्षणको रूपमा अंगालियो र संघाईलाई यसको पहिलो केन्द्र बनाइयो।

चीनको बजार व्यवस्था निकै अनुशासित र मर्यादित छ। व्यवसायीहरूले कानुन बमोजिम तिर्नुपर्ने कर समयमै तिर्छन्। कम्पनी पनि समयमै नवीकरण गर्छन्। खुला नीतिपछि चीनमा आन्तरिक र बाह्य लगानी ओइरिन थाल्यो। चीनले छोटो समयमा प्रभावकारी रूपमा सबै क्षेत्रमा चामत्कारिक विकास गर्न सम्भव यही नीतिका कारण भएको हो।

रूसले पनि एकाधिकारवादी र केन्द्रीकृत साम्यवादी शासन व्यवस्था १९९० को दशकमा परिवर्तन गरी खुला र प्रतिस्पर्धात्मक शासन व्यवस्थामा प्रवेश गर्‍यो। रूसमा खुला र प्रतिस्पर्धात्मक शासन व्यवस्था र नीति लागू गराउन तत्कालीन राष्ट्रपति मिखाइल गोर्भाचोभ र बोरिस यलत्सिनको भूमिका रह्यो। भारतमा पनि महात्मा गान्धी कहिल्यै शासन सत्तामा बसेनन्, तर उनको आफ्नो खुट्टामा उभिनुपर्छ भन्ने आत्मनिर्भर नीति राष्ट्रिय नीति बन्यो। सार्वजनिक नीति बनाउन शासनसत्तामा बस्नैपर्छ भन्ने छैन। भारतले ११९० को दशकपछि विस्तारै खुल्ला तथा बजारमुखी अर्थव्यवस्था अवलम्बन गर्दै आएको छ। संरक्षणवादी नीति तथा एकाधिकारवादी शासन व्यवस्थाका कमी–कमजोरी बढ्दै गएका कारण सबै साम्यवादी मुलुकले शासन व्यवस्था र नीतिमा आमूल परिवर्तन गर्नुपर्ने स्थिति सिर्जना हुनगयो। त्यही कारण आज ठिक र असल मानिएको शासन व्यवस्था र नीति भोलि असल र ठिक नै हुन्छन् भन्न सकिँदैन। समयसँगै परिवर्तन गर्दै जानुपर्ने हुनसक्छ।

नेपालमा २०१७ सालपछि लागू भएको पञ्चायती शासन व्यवस्था नियन्त्रित र निर्देशित थियो। त्यतिबेला खुल्ला अर्थ तथा बजार नीति अपनाउन सक्ने कुरै भएन। तथापि पञ्चायतको उत्तराद्र्धमा नेपालले सीमित भए पनि खुला बजार व्यवस्था एवं खुला अर्थनीति सहित मिश्रित अर्थनीति अवलम्बन गर्दै आएको थियो। २०४६ सालमा बहुदल पुन:स्थापित भएपछि गठित कांग्रेस सरकारले २०४८ मा खुल्ला तथा बजारमुखी अर्थव्यवस्थालाई अवलम्बन गर्‍यो र २०४९ सालमा निजीकरण सम्बन्धी कानुन पनि बनायो।

यस नीति अवलम्बन गरेपछि कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, उद्योग, व्यापार, पर्यटन, सडक, ऊर्जा लगायतका पूर्वाधारका क्षेत्र, बैंक तथा वित्तीय संस्था एवं हवाइसेवा कम्पनीहरूमा समेत निजी क्षेत्र तथा बाह्य लगानी निकै आकर्षित हुनगयो। छोटै अवधिमा यो नीतिको कारण विविध क्षेत्रमा निजी क्षेत्र तथा बाह्य क्षेत्रको लगानी उल्लेखनीय रूपमा बढ्नगई विकासको गति पनि तीव्र हुनगयो। नेपालमा यो नीति ल्याउंँदा विश्वभरि नै निजीकरण तथा खुल्ला अर्थनीतिले व्यापकता
लिइसकेको थियो।

खुला अर्थनीति पनि आलोचनारहित छैन। कमी–कमजोरीसहित विसंगति छन्। निजी क्षेत्र बढीभन्दा बढी मुनाफा आर्जन गर्नमात्रै केन्द्रित हुन्छ, तर वस्तु वा सामान वा उत्पादन तथा सेवाको गुणस्तरीयता र टिकाउपना जस्ता संवेदनशील विषयमा निजी तथा व्यावसायिक क्षेत्रले ध्यान दिँदैन भन्ने गम्भीर आरोप निजी क्षेत्रमाथि सरकार र आम उपभोक्ताको तर्फबाट उठ्ने गरेको छ।

कारोबारको पूर्ण विवरण नदेखाउने, कर समयमै नतिरी अनेक बहानामा कर तिर्न विलम्ब गर्ने, न्यून विजकीकरण गर्ने तथा बजारमा विषादीयुक्त र गुणस्तरहीन सामान उत्पादन तथा अस्वाभाविक मूल्य लिई बिक्री–वितरण गरी आमजनता तथा उपभोक्तालाई दु:ख र सास्ती दिने तथा जसरी पनि बढी मुनाफा आर्जन गर्न खोज्ने प्रवृत्ति छ भन्ने निजी क्षेत्रमाथि आलोचना आइरहेको छ। सरकारले पनि नियमन र नियन्त्रणकारी नीतिमार्फत बजारलाई अनुशासित, मर्यादित र स्वच्छ बनाउनु आवश्यक छ।

तर बजार व्यवस्था असहज र अस्वाभाविक बनाउने काम गरियो वा सर्वसाधारणलाई अस्वाभाविक रूपले ठग्ने वा सास्ती दिने काम गरियो भने सरकारले जहिले पनि बजारमाथि हस्तक्षेप गर्नुपर्छ। संयुक्त राज्य अमेरिका लगायत विश्वका सबै देशमा यो भूमिका सरकारले निर्वाह गर्ने गर्छ र बजार व्यवस्थालाई नियमित र व्यवस्थित तथा अनुशासित बनाउनु सरकारको सामाजिक र नैतिक दायित्य हो। नेपालको हकमा निजी क्षेत्र वा बजार व्यवस्थाले राम्रा र सराहनीय काम पनि गरेको छ।

सरकारले अनेक आरोप र आलोचना खेप्दै सरकारी संस्थान उदार दृष्टिकोण राखी निजीकरण गर्‍यो। तर निजी क्षेत्रले निजीकृत उद्योगहरूलाई सञ्चालन नगरी सरकारलाई अप्ठ्यारोमा मात्रै पार्ने काम भए। रूसले शासन व्यवस्था परिवर्तन गर्दा सरकारी स्वामित्वमा रहेका संरचना निजी क्षेत्रलाई दिने निर्णय गरेपछि निजी क्षेत्र र सरकारले ती सबै काम बडो राम्रो ढंगले व्यवस्थित गर्न समर्थ भए। निजी क्षेत्रले पनि सरकार जनतालाई मात्रै दु:ख र सास्ती दिने काम गर्न भएन र यस्तो कामबाट उनीहरूले सामाजिक र नैतिक दायित्व पुरा गरेको पनि देखिँदैन। निजी क्षेत्र वा बजारले पनि सधैं अस्वस्थ नाफामात्रै खोजेर काम गर्नु उपयुक्त देखिँदैन।

यो असल र आदर्श व्यवसायको चरित्र पनि होइन। जसरी निजी क्षेत्र वा बजार व्यवस्था संगठन, व्यवस्थापन, अनुसन्धान र कार्यकुशलतामा चुस्त–दुरुस्त देखिन्छ, त्यसरी नै कारोबारको पूर्ण विवरण राख्ने, समयमै कर तिर्ने, बिक्रीका लागि उपयुक्त सामानमात्रै बिक्री–वितरण गर्ने जस्ता काम पनि गर्नु आवश्यक देखिन्छ। यसमा उद्योगी, व्यवसायीहरूको संगठनहरू, जस्तो– उद्योग वाणिज्य संघ, परिसंघ लगायतका सबै संगठनको ध्यान जानु आवश्यक देखिन्छ। सरकारलाई आवश्यक सहयोग गर्नु निजी क्षेत्रको दायित्व हो। सरकार र निजी क्षेत्र सँगै नहिँंडी कुनै काम गर्न सकिँंदैन भन्ने सार्वजनिक क्षेत्र र निजी क्षेत्र दुवैले बुझ्नुपर्छ।

प्रकाशित : कार्तिक ३, २०७४ ०८:३४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

फूलैफूलको चाड तिहार

डा. वासुदेवकृष्ण शास्त्री

काठमाडौँ — कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि शुक्लद्वितीयासम्मका ५ दिनलाई यमपञ्चक भन्ने गरिन्छ । यमराजले आफ्नी बहिनी यमुनाका घरमा आतिथ्य ग्रहण गरेको हुनाले यी ५ दिनलाई यमपञ्चक भनिएको हो ।

यमपञ्चकको पहिलो दिन (कागतिहार) बिहान घरलाई लिपपोत गरी शुद्ध बनाई आँगनमा वैदिक विधिविधान अनुसार यमदूतका रूपमा कागलाई पूजा गरिन्छ, कागलाई मिठो लाग्ने विविध खानेकुरा दिइन्छ। कागलाई यमराजको दूतका रूपमा लिइने र सत्यवादी, भविष्यद्रष्टा, सन्देशवाहक पन्छीका रूपमा लिने परम्परा छ। पन्छीहरूमा सबैभन्दा चतुर र सकुनशास्त्रका वक्ताका रूपमा मानिएको छ। कागलाई हिन्दु धर्मावलम्बीले वसुधैव कुटुम्बकमको भावबाट ओतप्रोत भएर सम्मान प्रकट गर्दै पूजा गर्छन्। भगवान विष्णुको वाहन गरुड, लक्ष्मीका वाहन लाटोकोसेरो, सरस्वतीको वाहन हंश, कार्तिकेयका वाहन मयूर र यमको दूतको रूपमा कागलाई लिनाले पन्क्षीप्रतिको अनुराग पनि महत्त्वपूर्ण छ।

पौराणिक रूपमा मात्र नभएर कागले सामाजिक रूपमा पनि घरगाउँमा रहेका कतिपय फोहोर–मैला खाएर वातावरण सफा गर्ने गर्छन्। पितृकार्यमा पनि मान्छेको देहावसान भएपछि अनिवार्य रूपमा कागबलि (खाना) दिने विधान छ। पौराणिक रूपमा काग भुसुन्डी नामक ऋषि प्रसिद्ध भएको र रामायणको कथा सुनाएको प्रसंग पनि अवगत हुन आउँछ।

समुद्र मन्थन गर्दा चौध रत्नहरू समुद्रबाट निस्किए। त्यसमा आयुर्वेदका प्रवर्तक भगवान धन्वन्तरीको प्रादुर्भाव भएको हुनाले यसलाई धन्वन्तरी जयन्ती वा धनतरेस पनि भनिन्छ। यसै दिन साँझ मूलद्वारको सामु यमराजलाई दीपदान गर्नाले मृत्युदेव प्रसन्न भई आरोग्यता तथा दीर्घजीवन प्रदान गर्छन् भन्ने विश्वास छ। त्यो घरमा कहिल्यै पनि अपमृत्यु वा अल्पमृत्यु हुँदैन भन्ने मान्यता रहेको पाइन्छ। कात्तिक महिनाभरि पाँचैदिन घर बाहिर–भित्र ज्योति बाल्नाले अल्पमृत्यु, दु:ख, अशुभभाव नाश हुन्छ। सुख, शान्ति, समृद्धि प्राप्त हुन्छ।

यमपञ्चकको दोस्रो दिनलाई नरक चतुर्दशी अर्थात् कुकुर तिहार भनिन्छ। यस दिन बिहानै शरीरमा तेल लगाएर अपमार्गको लेप बनाई स्नान गर्नुपर्छ। विविध औषधीको प्रयोग गरी स्नान गर्नुपर्छ। पितृहरूलाई सम्झेर नदी, तलाउ आदिमा दीप प्रवाह गर्ने विधान पनि छ। आफ्नो कुलोचित तर्पणादि समाप्त गरी कुकुर पूजा गर्नुपर्छ। पशुहरूमा तुच्छ रूपमा रहेको कुकुरलाई पनि यमराजको दूत र भैरवको वाहनका रूपमा लिने गरिन्छ।

स्याव र शवलनाम गरेका कुकुरको जन्म वैवश्वत कुलमा भएको पौराणिक प्रमाण छ। यो आधारमा पनि मानव र कुकुरको सम्बन्ध निकट देखिन्छ। सनातन हिन्दु धर्मावलम्बीले यस वफादार प्राणीको सम्मान गर्दै यमपञ्चक अन्तर्गत पूजा गर्ने र श्रद्धाभाव प्रकट गर्ने गर्छन्। कुकुर तिहारका दिन शरीरमा तोरीको तेल मर्दन गरी स्नान गर्नाले छालाको रोग र चिसोबाट बच्न सकिन्छ।
कुकुरको सामाजिक महत्त्व पनि छ। प्राणीहरूमा अत्यन्त तीव्र घ्राणशक्ति भएको चौपाया कुकुर हो। कुकुरको सहयोगले ठूलठूला अपराधीहरूलाई पत्ता लगाउने गरिन्छ। यो प्राणी आफ्नो स्वामीप्रति सधैं उत्तरदायी रहन्छ। धेरै खाने मांसभक्षी जनावर भए पनि थोरैमा पनि सन्तुष्ट हुने स्वभाव पाइन्छ। कुकुर तिहारले आफ्ना स्वामी (ईश्वर) प्रति सधैं वफादार रहने, सधैं चतुर, आलस्यरहित हुनुपर्ने सामाजिक दायित्वबोध गराउने सन्देश प्रदान गर्छ।

यमपञ्चकको तेस्रो दिन कात्तिक कृष्ण अमावश्या (गाईतिहारे औंसी) लक्ष्मीपूजा मनाइन्छ। धनकी लक्ष्मी, गणेश, कुवेर आदिको पूजा गरिन्छ। मूल प्रकृतिमा लक्ष्मीका दुई स्वरूप हुन्छन्– दुर्भाग्यलक्ष्मी र सौभाग्यलक्ष्मी। अधर्मीमा घरमा दुर्भाग्यलक्ष्मीले बास गरेर कष्ट प्रदान गर्छिन् भने साधक सन्त पुण्यात्माको घरमा धन–धान्य, सु:ख, शान्ति प्रदान गर्छिन्। औंसीको दिन (लक्ष्मीपूजा) बिहान घरलाई लिपपोत गरी सफासुग्घर भएर नित्यकर्म गरी दुर्भाग्यलक्ष्मीको प्रार्थना गरिन्छ। दुर्भाग्यलक्ष्मीको पूजापछि गौलक्ष्मीको समन्त्रक पूजा गर्नुपर्छ। कर्म गरे पनि दुर्भाग्यले नछोड्ने भएकाले पहिले दुर्भाग्यलाई हटाई सौभाग्य वृद्धिका लागि सौभाग्यलक्ष्मीको पूजा गर्नुपर्छ।

त्यसपछि धनधान्यकी देवी लक्ष्मी र ऋद्धिसिद्धिले युक्त भएका भगवान गणेश, कुवेर, कार्तिकेय र श्रीविद्याका उपासकले श्रीचक्रको पूजा गर्नुपर्छ। गाईलाई लक्ष्मीको रूपमा मानी ३३ कोटी देवताहरू गाईको शरीरमा रहने भएको हुनाले गाईको पूजाले सम्पूर्ण ३३ कोटी देवताको पूजा भएको मानिन्छ। पूजा गरिसकेपछि मिठो घाँस, कुँडो, रोटी, पसाएको हरियो धान आदि ख्वाउने गरिन्छ। बाँचुन्जेल जीवनदायिनी शक्तिको रूपमा गोरस पान गरेर मृत्युपर्यन्त वैतरणी पार गराउने सहाराका रूपमा गाईलाई हिन्दु धर्मले सम्मानपूर्वक विशिष्ट स्थान दिएको छ।

यसै दिन सन्ध्याकालमा कुवेर, इन्द्र, धनसम्पत्ति आदिको पूजा गरी दीपमालिका (दीपावली) गर्ने गरिन्छ। स्थिर लक्ष्मी, यश, कीर्ति, ऐश्वर्य, उन्नति प्राप्तिका लागि सन्ध्याकालमा कोठा, चोटा, प्रांगण, जलाशय, गौशाला आदिमा बत्ती बाल्ने गरिन्छ। गाईलाई हिन्दु धर्मावलम्बीले माताका रूपमा सम्मान प्रकट गर्छन्। गाईले दूधपान गराएर मानिसको शरीरलाई हृष्ठपुष्ट गराउँछिन्। गोमूत्रपान गरी आन्तरिक वात, कफ, पित्त आदि रोग निवारण हुनुका साथै आत्मिक शुद्धि पनि गराउँछिन्। गौदुग्धलाई अमृत मानिन्छ, त्यस्तै घ्युलाई आयुर्वै ‘घृतम’भनिन्छ। त्यसैले गाईलाई माताका रूपमा, लक्ष्मीका रूपमा र हाम्रो देशमा राष्ट्रिय जनावरका रूपमा पनि सम्मान गरिएको छ। यसै दिन साँझ महाकालीको पूजा गरिन्छ। नयाँ बहीखाताहरूमा, सरस्वतीको तथा धनियाँ, सुठो, कौडा, कमलगफा भोजपत्र आदिमा लक्ष्मीको स्थापना गरी पूजा गरिन्छ।

यमपञ्चकको चौथो दिन अर्थात् कात्तिक शुक्लप्रतिपदाको दिनलाई गोबर्धन पूजा अर्थात् गोरुतिहार भनिन्छ। यस दिन गोरुको पूजा गर्नुभन्दा पहिले बिहान नित्यकर्म गरी घरमा गाईको गोबरले गोबर्धन पर्वतको निर्माण गरी शास्त्रीय विधिअनुसार पूजा गर्नुपर्छ। गोबर्धन पूजाबारे कृष्णचरित्र भागवतमा विस्तृत चर्चा गरिएको पाइन्छ। अभिमानी इन्द्रको घमन्डलाई चुर गर्न भगवान श्रीकृष्णले गोबर्धन पूजाको परम्परा बसाएको चर्चा पौराणिक ग्रन्थहरूमा पाइन्छ।

सनातन आर्य जातिहरूले गाईलाई विशेष महत्त्व दिएर माताका रूपमा सम्मान गर्ने हुनाले तिनीहरूको चरण, घाँसपात प्रदान गर्ने क्षेत्र वा प्रकृतिलाई नै गोबर्धनका रूपमा पूजा गरिएको, संरक्षण गरिएको अवगत हुन आउँछ। यसै दिन सत्यवादी बलिको पूजा पनि गर्ने विधान छ। अमावश्याको दिन साँझदेखि भोलिपल्ट बिहानसम्म चेलीबेटीहरू आपसमा भेला भई घर–घरमा भैलो खेल्छन्। गोबर्धन पूजाको दिन र यमद्वितीयाको दिन दाजुभाइहरू मिलेर देउसी खेल्ने प्रचलन छ।
गाउँघरमा लिंगेपिङ हाली रमाइलो गर्ने, ऋतुराज अनुजका रूपमा शारदीय समयमा वसन्त ऋतुझैं पुष्पहरू फुल्ने, खेतबारीमा अन्नबाली लहलहराउने, बाटाघाटा सफा र स्वच्छ रहने हुनाले अति नै सुन्दर समयमा यो पूजा या गोबर्धन उत्सव गरिन्छ।

यमपञ्चकको पाँचौं दिनलाई भाइटीका अर्थात् भ्रातृद्वितीया भनिन्छ। यस दिन घरमा नित्यकर्म गरी शास्त्रीय विधिअनुसार यम, यमुना र अष्टचिरञ्जीवीको पूजा गरिन्छ। बहिनी यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई यमलोकको कार्यबाट बिदा लिएर निमन्त्रणा गरी आफ्ना घरमा सम्मानपूर्वक पूजाअर्चना गरेको चर्चा पौराणिक वाङ्मयमा पाइन्छ।

दिदीबहिनीहरूले दाजुभाइको दीर्घायु, आरोग्यता, ऐश्वर्य, कीर्ति आदिको वृद्धिका लागि भाइटीका लगाइदिन्छन्। माइतीको जीवनमा आउने अप्ठ्यारो र अशुभताको नाश गर्न कठोर ओखर, बिमिरो आदिको पूजा गरी ढोकामा राखेर फुटाइन्छ। त्यसपछि तेलको धाराले परिक्रमा गराई सप्तरंगी टीका लगाइदिने र कहिले नओइलाउने मखमली, दुबो, सयपत्री आदिको माला लगाई मिष्ठान्न मसला आदि विभिन्न परिकार खुवाउने प्रचलन छ। यस दिन गणेश, लोमश, यमुना, परिचारिका, नवग्रह, ब्रह्मा, विष्णु रुद्रादिको पूजा पनि गरिन्छ।

दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई आफ्फ्नो अवस्था अनुसार दक्षिणा, उपहार दिने प्रचलन छ। यमपञ्चकको पाँच दिनमा क्रमश: काग, कुकुर, गौ, लक्ष्मीगोबर्धन र भाइपूजा गरी पशुपन्क्षी लगायत सम्पूर्ण परिवारको दीर्घायु, आरोग्यता, ऐश्वर्य, यश, कीर्ति, विजय आदिको कामना गरिन्छ।

पिङ खेल्ने, दीपावली गर्ने, देउसी–भैलो खेल्दै सेलरोटी आदि मिष्ठान्न खाई रमाइलो गरी तिहार मनाउने गरिन्छ। हाम्रा पर्वहरू संसारभरि फैलिएका छन्। सुमात्रादेखि हिन्द–एसिया ब्रह्मदेश (बर्मा) देखि अजरवैजानको वाकुसम्म ज्योति र प्रकाश र फूलैफूलको पर्व, रंगीविरगी सप्तरंगी पर्वको रूपमा मनाएर संसारभरि शान्ति, समृद्धि, उन्नति, आपसी, मैत्री करुणाको भावलाई विश्वभरि फैलिएको छ।

प्रकाशित : कार्तिक ३, २०७४ ०८:३४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT